TYT ve MSÜ Tarih Sınavına Hızlı ve Etkili Hazırlık Rehberi

Canlarım benim selamlar. Sınavımıza daha 4 ay var. Bu cümleyi benden çok duyacaksınız. Sınava daha 4 ay var.

Sınavımıza daha kocaman 4 ayımız var. Sınava 4 ay var. Bak bugün itibariyle sınava 4 ay var. Bu güzel bir zaman.

Bunu belki bu videoyu belki 2 ay sonra izleyeceksin ama o zaman da şunu söyleyeceğim. Sınava daha 2 ay var.

Bunlar güzel zamanlar. Özellikle motivasyonumuzu artırmamız gereken zamandayız. Emek verdik, düştük,

kalktık. Ağladık, sızladık. Bunlar oldu. Bu bizim için de geçerli. Gerçekten yorulduk. Hatta fizik fintoyla Didar

hocanızla bugün konuşmaya mecalimiz yoktu. Yani oturduk biraz e yorulduk. Hepimiz yorulduk ama canlarım bir

şeylere ulaşmamız gerekiyor. Bazı hayallerimiz var. Bunlar için de mücadele etmeye gerçekten değiyor ve

daha 4 ayımız varken de böyle motivasyonu düşürmek bana kendimize yapılmış bir haksızlık gibi geliyor. O

yüzden motivasyonumuzu artıralım ve kamplara, derslerimize hangi branştan çalışacaksak bu motivasyonla lütfen

devam edelim. 4 ayımızı güzel değerlendirelim. Sınav 4 ayda kazanılır cümlesini öğrencilerden çok duydum

yorumlarda. Bence de öyle. Sınav gerçekten 4 ayda kazanılabilir. Bu böyle bir sınav. Zaten sen şu ana kadar boş

geçirmedin. Emek verdin. Bir şeyleri öğrenemediğini düşünsen bile bazı derslerde ilerleyemediğini düşünsen bile

yanılıyorsun. Bir zemin hazırladın, bir şeyler yaptın. Sonucunu almak için bekliyorsun. O doğru zaman geldiği zaman

sonucunu alacaksın. O yüzden sakın masadan kalkma, güzelce çalış. Biz bugüne kadar ne yaptık? 39 günde TYT

tarih detaylı kampımızı yaptık. Tarih için çok güzel, gerçekten bulunmaz bir kamptı. Temmuzun sıcağında anlatmaya

başlamıştım. O kampa birçoğumuz katıldı artık. Konu soru şeklinde ilerlemiştik ve çok güzel fulletecek bir kamptı. Ama

sınavımıza 4 ay varken artık 39 günde kampına katılman mantıklı gelmiyor. Aynı kitabı kullanarak ne yaptık canlarım? 12

günde TYT tarih kritik konuları yaptık. Hatta tüm Zedo öğretmenleri birlikte yaptık. Neden yaptık biliyor musunuz?

Çünkü yorulma dönemleriniz hesaplandı artık. çalışma, zaman, performans oranına baktık ve bu aylarda evet

çocuklar kritik konular kampına katılırsa hem zaman olarak bir şeyler kazanır hem de daha e riskli olsa da

diğerine göre 39 günde göre riskli olsa da zaman performans olarak en verim alacakları kamp bu dedik. Kritik konular

kampını yaptık ve bunu yaparken de ne yapmıştık? ÖSYM'nin düzenli soru sorduğu konuları anlatmıştık ki TYT'de gerçekten

bu belli biliyor musunuz? Yani mesela tarih branşında ÖSYM'nin gerçekten de hangi konulardan soru sorduğu dört

sorunun yeri çok belli. İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası, ilk Türk İslam Devletleri ve Türkiye tarihi var ya 1.

Beylikler, Türkiye Selçuklu, ikylikler bu dönemlerden bir soru. İlk ve orta çağlarda Türk dünyasından bir soru.

Hunlar, Göktürkler, Uygurlar dediğimiz devletler, milli mücadele, Atatürkçülük ve Türk inkılabı. Bu kısımlar mutlaka

bize totalde dört soru getirecek. O diğer bir soruyu da kaçırmamak için biz ne yapıyoruz? Kritik konularda hepsini

bir özetliyoruz. Şimdi burada da canlarım Ocak full tekrar yapacağız. Zaten kitabı aldınız. Bir daha yeni bir

kitap istemiyoruz. Aynı kitaptan hemen hatırlatma çalışmaları yapacağım. Bu arada aklınızda olsun. İki hafta önce

çok güzel bir kamp daha yaptım. Eğer tarihi böyle görsel öğrenmek istiyorsan ya da görsel hatırlamak istiyorsan, bir

özet geçmek istiyorsan MSÜ'den önce Kavramlarla tarih özeti, cep kitabı görsel kampına mutlaka katıl. Tek bir

videoyla 5,5 saat içerisinde hepsini ne yaptım? Anlattım. Çok da güzel oldu. İçime sindi. O yüzden cep kitabını temin

edebilirsin. Ama cep kitabın olmasa bile ne yap? Mutlaka o görsel kampa katıl. Bir kere o kampı izle. Bir de sınavdan

bir hafta önce izle. Benim sana tavsiyem özellikle bu. Şimdi hem bir bilgilendirme oldu hem de küçük bir

kitap tanıtımı oldu. Artık nasıl değerlendirirseniz ama benim çok önemsediğim, vurgulamak istediğim şey

neymiş? Kritik konular kampıyla cep kitabı görsel kampı. Burada da ne yapacağız? Burada da güzel bir

hatırlatma yapacağız. zaten bir şeyleri bildiğinizi düşünerek bakın bu önemliydi canlarım bu gelebilir bunu sakın

unutmayın şeklinde sizi e işinizi kolaylaştıracak bir anlatım yapacağım. Hemen başlıyorum. Bakın şimdi TYT tarih

dedik kitabımızın hemen iç kısmını bir açayım canlarım buradan TYT'de soru büyük konuşmayalım, iddialı olmayalım

ama gelmiyor diyelim. Çünkü gerçekten gelmiyor. İnsanlığın ilk dönemlerinden gelmiyor. Orta Çağ da dünyadan gelmiyor.

Nereden geliyor? Hemen şöyle işaretleyelim. Bakın ilk ve orta çağlarda Türk dünyası bir tane soru

getiriyor. Bakın hemen. Türklerin İslamiyeti kabulü ve ilk Türk İslam devletleri bir soru getiriyor. Bakıyorum

hemen şu kısımda milli mücadele dönemi bir soru mutlaka getiriyor. Atatürkçülük Türk inkılabı bir soru getiriyor. E ama

hocam TYT'de MSV'de 5 tane soru var. O bir soru nerede? İşte o bir soru canlarım bu aralarda bir yerde. Onu

tahmin edemiyoruz. O yüzden ne yapıyoruz? mümkün olduğu kadar her şeyi değinerek ilerlemeye çalışacağız. Soru

cevap yapacağım, hatırlatma yapacağım. Bu önemliydi şeklinde olayı devam ettireceğim. Ama dediğim gibi seni

sıkacak bir anlatım değil. Şimdi anlayacaksın. Tarih bir insanın, bir toplumun başından geçen olayları yer ve

zaman göstererek neden sonuç ilişkisi içerisinde belgelere dayanarak objektif yani tarafsız bir biçimde inceliyordu.

Ve bir sürü tarihçi ya da tarihle ilgili fikir sahibi olan insan vardı. Mesela Herodot tarihin babası olarak geçiyordu.

Mesela İbn Haldun bir sosyologtu, toplum bilimciydi. Bunun dışında canlarım Halil İnalcık çok önemli bir tarihçiydi. Halil

İnalcık da şuna dikkat edin. Osmanlı'nın kuruluşunu 1302 Koyun Hisar Savaşı'na dayandırıyordu. Tarih biliminin

yöntemleri beş aşamaydı. Burada tarama, tasnif, tahlil, tenkit ve terkip kısımları vardı. Benim burada

önemsediğim şey şu. AYT için daha geçerli bu vereceğim bilgi. Bir araştırma yapacağınız zaman belgeleri

önce topluyorsunuz. Kaynakları arayıp tarama yapıyorsunuz. Sonra bu bulduğunuz kaynakları sınıflandırıyorsunuz zamana,

mekana ve konuya göre. Sonra bulduğunuz bu kaynakları, edindiğiniz bilgileri tahlil aşamasında çözümlüyorsunuz. Ne

yapıyorsunuz? Eldeki belgeler yeterli mi, değil mi? Buna bakıyorsunuz. Sonra tenkit yani eleştiri aşamasında eldeki

belgeler doğru mu değil mi? Bunu saptıyorsunuz. En sona zaten belgeleri toparlıyorsunuz ve eleştiri süzgecinden

geçirip son aşama sentez aşamasını gerçekleştiriyorsunuz. Tarih biliminin yöntemleri, basamakları bunlardır. Tarih

biliminin kaynaklarına baktığımız zaman birinci elden kaynaklar var. Bir de ikinci elden kaynaklar var. Burada neye

dikkat edelim? Birinci elden kaynaklar olayın geçtiği zamanı ifade eden o dönemden bulunan tüm belgeler birinci

elden kaynaktır. O belgelere bakılarak oluşturulan kaynaklarsa ikinci elden kaynaklardı canlarım. Örnek verecek

olursak ki örnekler daha önemli. Mesela anıtlar, yazıtlar, abideler, kitabeler. Bunlar birinci elden kaynak. Mesela

Fatih'in bir fermanı ya da işte Muhaç Meydan Muharebesi'in yapılması. O muharebe ile ilgili ortaya konulmuş

belgeler birinci elden kaynaktır o dönemde. Paralar, arkeolojik buluntular, asker mektupları. Mesela Çanakkale

savaşlarından bir askerimizin mektubu birinci elden kaynaktır. Peki ikinci elden kaynağı örnek vereceksek makaleler

mesela ders kitapları değil mi? Tarihte işte yaşanmış olayları birinci elden kaynaklara bakarak ne yapıyoruz? Ders

kitabı oluşturuyoruz. Bu da ikinci elden kaynak oluyor. Ya da ansiklopediler. Peki canlarım burada baktığımız zaman

tarih biliminde kaynaklarda sınıflandırma. Sözlü kaynaklar deyince efsaneler, menkıbeler yani din

ulularının büyüklerinin hikayeleri, destanlar. Bunlar sözlü kaynaklar. Bizim için yazılı kaynaklar daha önemli.

Tabletler, kitabeler, fermanlar, beratlar, paralar. Paraların üzerinde böyle yazılar vardı. O yüzden bunlar

yazılı kaynaktır. Sesli ve görüntülü kaynaklar var. Gerçek eşya ve kaynaklar var. Bunları bir hatırlatmış olduk. Olay

ve olgu kavramları çok önemliydi. Zamanınızı almadan hızlı bir şekilde anlatıyorum. Bir şeyler bildiğinizi

düşünerek anlatıyorum canlarım. Sakın bana kızmayın. Çünkü sınavlara son dakikada, son aylarda da bunu

kullanacağınız için zaman kaybı, muhabbet mümkün olduğunca olmayacak. Bu videoda. Tek parça halinde yükleyeceğim

bunu. Tarihsel olay ve olgu ne demek? Olay kısa sürede yaşanan gelişmeler olgu uzun vadede yaşanan gelişmelerdi

canlarım. Şöyle düşünebilirsiniz bakın. Olay Malazgirt savaşı. 26 Ağustos 1071'de Muş'un Malazgirt bölgesinde Rah

ve Ovasında gerçekleşiyor bu savaş ve Doğu Romaile Büyük Selçuklu arasında ve bu savaş kazanılıyor Büyük Selçuklu

tarafından. Bu anlık bir gelişme olaydı. Ama bu savaştan sonra Anadolu'nun Türkleşmesi, Müslümanlaşması bu bir

olgudur. Çünkü uzun vadede yaşanan bir gelişmedir. Ya da şöyle düşünün canlarım. Talas Savaşı bir olaydır. Ama

Talas Savaşı'ndan sonra Türkler arasında İslamiye yayılması bu bir olgudur. Buna dikkat edersiniz. Tarihsel olay ve

olgunun örneklerine bakın. Mantığını anlayacaksınız. Mesela Mekke'den Medine'ye göç. Yani hicret 622'de

gerçekleşmiş bir olaydır. Ama hicretten sonra İslamiyet'in yayılması mesela evet bir olgudur. Ya da Frans ihtilalinin

yaşanması bir olay ama Frans ihtilali ile milliyetçilik duygusunun dünyaya yayılması bir olgudur. Buna dikkat

edersin. Tarihi yardımcı bilim dallarına bakıyorum. Arkeolojik, kazı bilimi, antropoloji, ırkların özelliğini

inceliyor. Paleografya, eski yazıları inceliyor. Epigrafi, kitabeleri inceliyordu. Nümizmatik, bankamatik,

paramatik yani paraları inceliyor. Diplomatik devletlerarası ilişkileri, belgeleri inceliyor. Herhaldik, arma

bilimi, etnografya, kültür bilimi, kronoloji, zaman bilimi, bakıyorum, coğrafya, kimya, kimya biliminde de

karbon 14 metodu kullanılıyor. Buluntuların yaşı hesaplanabiliyor. Bunun gibi toplumsal anlamda baktığımız

zaman da sosyoloji evet toplum bilimiydi canlarım. Burada tarih öncesi çağların incelenmesinde özellikle paleografi,

nümizmatik, epigrafya, diplomasi gibi bilimlerden faydalanamıyoruz. Çünkü tarih öncesi demek yazının bulunmasından

önceki dönemleri ifade ediyor. O yüzden yazıya ihtiyaç duyan bilim dallarından tarih tarih öncesi dönemde

faydalanamıyor. Buna dikkat edersin. Tamam mı? Mesela arkeolojiden tarih öncesi dönemde yani yazının

bulunmasından önceki dönemlerde faydalanabilir miyiz? Tabii ki yazıya ihtiyaç duymuyor arkeoloji ama

paleografya eski yazıları incelediği için tarih öncesi dönemlerde de yazı olmadığı için hiçbir işe yaramıyor. Buna

dikkat edersiniz canlarım. Tarih öğrenmemiz lazım. Milli şuurumuzu oluşturmak için ortak hafızamızı

güçlendirmek, milli ve toplumsal kimliğimizin inşasında kullanmak için, birlik beraberlik duygumuzu güçlendirmek

için tarihi öğreniyoruz. Bakıyorum canlarım burada anakronizm kelimesi var. Bir duymuş olalım. Tarihsel yanılgı

anlamına geliyor. Mesela Kara Murat filmi çekilirken, bak bir film düşün. Atıyorum 14. yüzyılla 15. yüzyılla

ilgili bir film çekiyoruz. Bu film sahnesinde arkadan bir uçak uçuyor. Normalde 15. yüzyılda uçak icat

edilmemişti ama burada ne oldu? Bir yanılgı, tarihsel bir yanılgı var ortada. Biz buna anakronizm diyoruz. Ne

demekmiş? tarihsel yanılgıymış aklımızda olsun. Ya da 13. yüzyılla ilgili yaşanan bir gelişmeyi anlatırken dinamit

patlaması. Ya dinamit o dönemde icat edilmemiş. Ne işi var dinamitin orada? Bu tarihsel yanılgıdır. Buna dikkat

edersiniz. Takvim dersem evet zamanı ölçme biçme. Ben diyorum ki tarihte iki tane takvim var. Bir güneş yılı esaslı

takvim. Bir de ay yılı esaslı takvim. Ay yılı esaslı takvimi bulan kimlerdi? Sümerler de yılı 354 gün olarak

hesaplamışlar. Güneş yılı esaslı takvimi bulanlar da Mısırlılardı. Yılı 365 gün olarak hesaplamışlardı. Türkler tarih

boyunca birçok takvim kullandı. 12 hayvanlı Türk takvimi, hicri takvim, Celali, Rumi ve Miladi takvim. Canlarım

burada Büyük Selçuklu Devleti'nde Ömer Hayyam tarafından hazırlanan takvim Celali takvimiydi. Lütfen buna dikkat

edin. Rumi takvim Osmanlı'da mali işleri düzenlemek amacıyla kullanılmıştı. Toplumlar takvimleri belirlerken,

takvimlerin başlangıç yıllarını belirlerken kendileri için en önemli olayları esas almışlar. Mesela İbraniler

yaratılışı ne yapmışlar? Başlangıç yılı kabul etmişler. Yunanlılar olimpiyat oyunlarını başlangıç kabul etmişler.

Hristiyanlar Hz. İsa'nın doğumunu başlangıç kabul etmişler. Müslümanlar da hicret olayını 622 yılını hicri takvimin

başlangıcı olarak kabul etmişler. Buraya bir göz atarsınız. 100 yıl kavramından TYT'de gelmiyor ama yine de şunları

bilmenizde fayda var. Bakın ben 375 yılı dediğim zaman eğer 3 haneli bir rakamdan bahsediyorsam hemen bir ilk hanesine şu

haneye 1 ekliyorum. Tamam mı? Bu kaçıncı yüzyıl oldu? 4. yüzyıl oldu. Ya da canlarım şöyle yapalım. 888 dediğimde 3

haneli mi? Evet. Bu haneye ne yapıyorum? +1 ekliyorum. Kaçıncı yüzyıl oldu bu? 9. yüzyıl. Peki 4 haneli ise 1081 dersem

mesela 4 haneli değil mi? Bak ilk iki haneye bir ekliyorum. Ne oldu? 11. yüzyıl oldu. Ya da 1881.

Mustafa Kemal Atatürk'ün doğumu. Bak 4 haneli ise 2 haneye 1 ekliyorum. 19. yüzyıl oldu. Yüzyıl hesaplamaları bizim

için önemli. Mesela Osmanlı ilk resmi anlaşmasını Safavilerle Kanuni döneminde 155 yılında imzalamış. Amasya anlaşması.

Ya kaçıncı yüzyıl bu? 155 15 + 1 16. yüzyıl. Böyle düşünmeni istiyorum. Tarih öncesi dönemler. Tarih öncesi diyorsam

ne diyordum ben sana? Yazı yok. Yazının olmadığı dönemler tarih öncesi dönemlerdi. E hocam yazı ne zaman

bulundu? Milattan önce 3200 yılında Sümerler yazıyı icat ettiler ve tarihi devirler başladı. Canlarım tarih öncesi

dönemlerde, yazının olmadığı dönemlerde nasıl bir süreç var? Bakın taş devri ve maden devri olarak iki dönemde

inceliyoruz. Paleolitik, mezeolitik, neolitik. Neydi bunlar? Eski taş, orta taş ve yeni taş. Yani cilal taş. Burada

canlarım aslında taş devri ve maden devri olarak iki bölümde incelenmesinde ne etkili biliyor musunuz? Asla

unutmayın. O dönemde kullanılan malzemeler. İnsanlar en çok hangi malzemeyi kullandıysa ona göre bir

isimlendirme yapmışlar. Taş ve maden. Ama tarihi devirlere baktığımız zaman yani ilk çağ, orta çağ, yeni çağ, yakın

çağ. Burada da evrensel olaylara bakılmış ve ona göre çağlar açılıp kapanmış. Bu mantığı unutmayacaksınız.

Şimdi burada özellikle bizim için neolitik çağı çok önemli olacak. Çünkü burada üretim başlıyor. Toprağa bağlı

bir hayat geliyor ve aynı zamanda yerleşik yaşam geliyor. O yüzden insanların üretici olduğu, köyler,

kasabalar kurduğu ve toprakla ilgilendiği, üretim yaptığı, artı ürün kazandığı dönem neolitik dönem. Buna

özellikle dikkat çekmiş olalım. Peki başlayalım şimdi şuradan. Paleolitik dönem deyince aklımıza ne gelmeli?

İnsanların en uzun dönemi tamamen avcı, toplayıcı yaşıyorlar. Bu dönemde canlarım insanlar gerçekten de tüketici

yaşıyor. Doğada buldukları malzemeleri yemeye çalışıyorlar. Bir üretim söz konusu değil. Dönemin sonlarına doğru

ateş bulunuyor. Kontrol altına alınıyor. Ateşin kontrol altına alınmasıyla ne oluyor biliyor musun? İnsanlar ısınma,

korunma ya da yemeklerini pişirme, aydınlanma sorunlarını çözmüş oluyorlar. Unutma, ateşin kontrol altına alınması

paleolitik dönemin sonudur. Bu bizim için gerçekten önemli bir bilgi. Mezolitik dönem, orta taş dönemi. Bu

dönemde mikrolit denilen çakmak taşından aletler kullanılıyor. Obsidyen denilen volkanik camdan yapılma aletler

kullanılıyor. Geliyorum neolitik döneme. En önemli dönem burada. tarım devrimi gerçekleşiyor. İnsanlar toprağa bağlı

üretim yapıyor. Artı ürün elde ediyor. Bu dönemde insanlar köyler, kasabalar, yerleşik yaşama geçerek büyük şehirler

oluşturuyorlar. Bu açıdan önemli üretici bir toplum var. Bu da tabii ki artı ürünün ortaya çıkmasını ve özel mülkiyet

anlayışının gelişmesini sağlıyor. Bunlara dikkat edersiniz. Maden dönemine geldiğimizde canlarım önce bakır

kullanılmış. Sonra tunç, sonra Demir. Bakın bakır en kolay bulunan malzemeydi. Daha sonra bakırla kalayı karıştırmış

insanoğlu ve tuncu elde etmiş. Daha sonra demiri kullanmışlar. Demiri kullananlar silah yapımında güçlendiği

için diğer toplumlara üstünlük sağlamıştır. Bunlara dikkat edersiniz. Peki, tarih öncesi dönemlerin yani

yazıdan önceki dönemlerin başlangıç bitiş zamanları bölgelere göre toplumlara göre değişiklik

gösterebiliyor. Ya da bir toplum işte ne bileyim neolitik dönemi yaşarken başka bir toplum bakır çağını yaşayabiliyor.

Buna da dikkat edersiniz. Yani dünyada aynı anda aynı çağlar yaşanmıyor. Bu mantıksız olurdu. Üç daha önemli

yerleşim yerinden bahsedeceğim. Bir Göbeklitepe insanlık tarihinin ilk ibadethanesinin bulunduğu yerdir ve

Şanlıurfa'dadır. Urfa'da Göbeklitepe'yi asla unutmayacaksınız. Dünyada bilinen en eski, en büyük tapınak buradadır.

Hatta bunu bulan da canlarım Klaus Schimit'tir. Arkeolog buna dikkat edersiniz. Çay önü. Bakın bu da

Anadolu'daki ilk şehir yerleşmesi olarak geçiyor. Nerede? Konya Çumra ilçesinde. Bu da bizim için önemli. Bir de Çayönü

var. Diyarbakır Çayü. Bu da canlılarım Anadolu'daki ilk köy yerleşimi olarak biliniyordu. Gelelim yazının icadına

canlarım. Yazıyı icat eden milattan önce 3200'de Sümerlerde çivi yazısını buldular. Sümerler çivi yazısını nasıl

bulmuş biliyor musunuz? Ziguratlar var. Mezopotamya bölgesinde çok katlı tapınaklar var. En üst katmanında

rasathane yani gözlem evi var. İşte okul var. Onun dışında tahıl ambarı var. Zaten bir ibadethane. Bu özellikle

AYT'de sınav sorusu olmuştu. Sümerlerin ziguratları hangi özelliği göstermez? Rasathane yani gözlem evini gösterir.

Okul, tahıl ambarı, depo. Bunlar çok güzel. Tamam. Ama dikkat edin saray özelliği göstermez ya da anıt mezar

özelliği göstermez. Buna dikkat çekmiş olalım. En alt katmanda ne var? Tahıl ambarı var. Ve rahipler kendilerine

getirilen o ürünleri, vergileri toplarken kim ne kadar vergi getirdiyse, verdiyse bir çizik atıyor ve bu çizgiler

bir süre sonra çiv yazısının bulunmasına sebep oluyor. Buna da dikkat edersiniz canlarım.

Yazı aracı olarak insanlar ne yapmışlar? Kill tabletler kullanmışlar. İlk olarak Sümer uygarlığında görülmüş. Bu papirus

adı verilen bitkiden kağıt kullanılmış. Mısır'da görülmüş. Parşömen Bergama krallığında görülüyor. Kağıtta zaten

Çinlilerin kullandığı bir yazı aracıydı. Daha doğrusu yazının yazıldığı araçtı. Gereçti. Peki bunun dışında Sümerlerin

çiv yazısı var. Mısırlıların resimli yazıları hieroglifler vardı. Fenikelilerin alfabesi çok önemli.

Fenike alfabesi günümüzdeki Latin alfabesine zaten süreç içerisinde dönüşmüştür. Yunan alfabesi ve Latin

alfabesi aklımızda olsun. Hemen devam ettim. Bakalım burada ilk çağ uygarlıkları var. İlk çağda bir kere

Anadolu medeniyetlerini bilmemiz lazım. Urartular, Hititler, Frigyalılar, İyonyalılar ve Lidyalılar. Burada

canlarım özellikle Anadolu medeniyetlerinde Hititler çok önemli. Başkentleri günümüzdeki Çorum merkezinde

bulunan Çorum yakınlarında bulunan Hattuşa'tır. Ve Hititlerde asla unutmaman gereken şey Pankuş Meclisi.

Kralın yanında bir meclis vardı. Bunun dışında bir de anal yıllıkları çok önemliydi. Hititlerin anal yıllıklarının

önemini tanrılarına yıl boyunca yaşadıklarını böyle hesap vermek amacıyla yıllık tutuyorlar. Bu da

objektif, tarafsız, tarih yazıcılığı için önemli bir adımdı. Hititlerde Kadeş anlaşmasına, Kadeş barışına dikkat

edelim. Mısırlılarla Hititliler arasında imzalanmış ve tarihteki ilk yazılı anlaşmaydı. Frigler dersem başkenti

Gordon. Bunlar tarımla uğraşmışlar. Böyle öküz öldürene, saban yani tarım aleti kırana ölüm cezası vermişler.

Tapetes adı verilen kilimleriyle, Fibula adı verilen çengelli iğneleriyle biliniyorlar. Lidyalıların başkenti Sart

günümüzdeki Manisa topraklarında ve ben diyorum ki Lidyalılar Perslerle birlikte çok ünlü bir ticaret yolunu işletmişler.

Kral yolu. Bunların en önemli özelliği de ilk defa madeni parayı bulmalarıydı. Urartuları hatırlatıyorum. Başkentleri

Van Tuşpa toprakları dağlık engebeli bir bölgedeler ve günümüze kadar gelen Şamran sulama kanalı Urartulara aitti.

Mezopotamya deyince iki nehir arasında kalan bölgeydi canlarım. Böyle anlatmak durmadan anlatmak çok zor. Biraz size

hızlı gelebilir ama bunu son ayda izleyeceksiniz belki. O yüzden mümkün olduğu kadar zamanınızı harcamamaya

çalışıyorum. Artık detone olursam, sizi yorarsam da kusura bakmayın. Şimdi Mezopotamya medeniyetlerinde 5 tane

uygarlık var. Mezopotamya iki nehir arasına gelen bölgedir. Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan beş medeniyet.

Bak Sümerler, Asurlar, Elamlar, Babiller ve Akatlar. Bunlar çok önemlidir. Burada canlarım. Sümerler en eski medeniyettir.

Yazıyı icat ettiler. Ziguratlarıyla biliniyorlar. Sümerler rasathanelerinden, bu ziguratlardaki

rasathane gözlem evinden dolayı matematikte, astronomide çok iyiler. Ay yılı takvimini buldular ve Sümer Kralı

Urkagina tarihte bilinen ilk yazılı kanunları ortaya çıkardı. Sümerlerin şehir devletleri şeklinde örgütlenmesi

çok önemli. Eğer şehir devleti şeklinde bir örgütlenme varsa siyasi birlik bütünlük sağlanamıyordu ve kavga dövüş

oluyordu. Bu da özellikle eee karışıklıkları beraberinde getiriyordu. Peki şehir devletinin kötü tarafı bu.

Başka? Şehir devleti varsa başkentleri bulunmazdı bunların. Bir de canlarım iyi tarafı var. şehir devleti şeklinde

örgütlenme olunca bilim insanları sanatçılar üzerinde baskı ortamı oluşmadığı için böyle özgür düşünce

ortamı şehir devletlerinde daha çok gelişiyor. Sümer şehir devletlerine site adı veriliyor. Sümerlerin şehir

devletlerinin yöneticilerine ise ensi ya da patesi deniliyordu canlarım. Asurlara bakacaksak kara koloniciliğinde çok

ilerlemişler. Ticaret yapıyorlar. Anadolu'ya böyle kil tabletler getiriyorlar. Ticaret yapıyorlar falan.

Bir günde kil tablet getirdiklerinde ne yapıyor? Anadolu halkına yazıyı getirmiş oluyorlar. Yazıyı öğretiyorlar. O yüzden

Anadolu'yu yazıyla tanıştıran medeniyet Asurlardır. Buna dikkat edersiniz. Özellikle Anadolu'da Kaniş, Kültepe

bölgesinde kurdukları bu ticaret merkezleri çok önemlidir. Asurların ticaret merkezlerine zaten Karum adı

veriliyor. Bak şuraya yazalım. Karum önemli. Tamam mı? Babiller derem Hamurabi kanunlarını unutmayacaksınız.

Babiller göze göz, dişe diş yasalarıyla biliniyorlardı. Akatlar tarihteki ilk düzenli daimi orduyu kurmuşlar. Hatta

ilk imparatorluk özelliğini Akatlar göstermiş. Elamlılar da canlıların Mezopotamya uygarlıklarından bir tanesi.

Mezopotamya uygarlıkları bilimsel anlamda çok gelişmişler. Matematikte, astronomide, geometride gelişmişler. Pi

sayısını hesaplamışlar. Gerçekten gelişmiş medeniyetler. Bakalım diğerlerine ne varmış şurada. Doğu

Akdeniz uygarlıkları. Fenikelilerin alfabesi unutulmayacak. Bunun dışında İbraniler tarihteki ilk tek tanrılı

inancı benimseyen İbranilerdi. İran, Hint ve Çin medeniyetlerine bakalım. Persler sınırlar çok genişleyince

satraplık adı verilen eyalet sistemini kurdular. Aynı zamanda bunlar posta teşkilatı kuruyorlar. merkezi otoriteyi

artırmak amacıyla ve Lidyalılarla Persiler arasında hangi ticaret yolu vardı? Kral yolu. Bu da çok önemliydi.

Hintler matematik anlamında gelişmişler. Bunlarda kast sistemi vardı. Sosyal sınıflaşma. Çin'de kağıt, barut, matbaa,

pusula gibi gelişmeler ortaya çıkmıştı. Yunan medeniyeti şehir devletleri şeklinde örgütlenmiş ve Yunan şehir

devletlerine polis adı veriliyor. Bakın Sümerlerde şehir devletlerine site, Yunanlılarda şehir devletine polis

deniliyor. Bunun dışında böyle şehir devletleri varsa bilimsel anlamda gelişmeler kolay yaşanıyor. Bilim

insanları kolay yetişiyor. O yüzden Aristo, Tales, Pisagor, Hipokrat, Herodot bunlar hep Yunan şehir

devletlerinden ya da Yunan medeniyetinden ortaya çıkmışlar. Olimpiyatları hazırlayanlar,

düzenleyenler Yunanlılardı. İyonlarda yine özgür düşünce ortamı var. Çünkü şehir devletleri şeklinde bir yapılanma

var. Efes, Millet, Foça gibi şehir devletleri iyonlara aitti. Mısırlılar firavunlarıyla, piramitleriyle ve Nil

nehirleriyle biliniyor. Mısır toprakları böyle gerçekten kurak bir bölge olmasına rağmen Nil Mısır'a hayat vermiş ve o

bölgede tarımsal faaliyetler yapılmış. Firavun denilen tanrı kralları var. Bunlar ölünce de anıt mezar özelliği

gösteren piramitlere gömülüyor. Hatta şöyle söyleyeyim. Keops piramidi, Kefren piramidi Mısır'ın ünlü piramitleridir.

Bunlar mumyacılıkta ilerlemişler. Ölülerini, firavunlarını mumyaladıkları için bu da tıpta, eczacılıkta, sağlıkta

gelişmelerini sağlamıştır. Ayrıca güneş takvini bulmaları astronomide geliştiklerini gösteriyordu. Canlarım

burada bir Ege göçleri var. Bakın, Ege göçleri deniz kavimleri hareketi olarak da biliniyor. Bunun sonucunda hangi

devlet ortadan kalkmıştır? Hititler. Buna dikkat edersiniz. Türklerin anayurttan göçleri. Bakın şöyle düşünün.

Türklerin anayurdu Orta Asya'ydı. Ve Orta Asya'da özellikle söylüyorum size bölgenin coğrafi şartlarından dolayı,

ikliminden dolayı Türkler konar göçer yaşamak zorunda kalıyor. Çünkü bak dağlık engebeli bir coğrafya düşün.

Burada temel geçim kaynağı ne olacak? E hayvancılık olacak. Ona müsait. Hayvancılık yaptığın için de konar göçer

yani göçebe yaşamak zorunda kalıyorsun. Göçebe yaşadığın için de hareketli, savaşçı, dinamik bir toplum yapısı

ortaya çıkıyor. Burada şuna dikkat edersiniz. Orta Asya'da Türkler göçebe yaşıyor. Konar göçer yaşıyor. Ama bir

süre sonra Orta Asya'yı da bırakıp başka bölgelere göç etmek zorunda kalmış. Ana yurtlarını bırakmış gitmişler. Sebebi

ise ne? Bakalım. siyasi anlamda Türk boyları arasında kendi aralarında mücadeleler var. Çinlilerin, Moğolların

baskısı var. Yeni yerler görmek istiyorlar. O yüzden anayurdu bırakıp başka bölgelere gitmişler. Nüfus çok

artmış. Bu yüzden göç etmişler. Çünkü kaynaklar artık yetersiz kalıyor. Otlaklar yetersiz. Kuraklık, hayvan

hastalıkları var. Bu yüzden anayurdu bırakıp gitmişler. Peki sonuçta ne olur? Türkler ana yurdunu bırakıp giderlerse

Türk kültürü dünyada yayılacaktır. Kültürel etkileşim yaşanacaktır. Yeni Türk devletleri kurulacaktır. Türk

tarihini araştırmak zor olacaktır. Bunlara da dikkat edersiniz. İlk çağın tüccar kavimleri dediğimiz zaman dört

tane medeniyet vardı. Lidyalılar, Asurlar, Fenikeliler ve Soğutlar. Bunlar ticarette bayağı bayağı gelişmişler.

Bakın şuna da dikkat edin. İlk çağda şehir devletleri şeklinde örgütlenmelerde

Sümerlerde şehir devletlerine site deniliyor. İyon ve Dorlarda yani Yunanlılarda şehir devletlerine polis

deniliyor. Mısır'daysa nom adı veriliyor. Eğer bir devletin topraklarında farklı dinden, etnik

kökenden, dilden insanlar varsa o devlet imparatorluk özelliği gösteriyordu. Canlarım monarşi kavramını bilmeniz

gerekiyor. Tek bir kişinin ülke yönetimini elinde bulundurması, kan yoluyla bir aileden bir kişinin yönetimi

ele geçirmesi, ülkeyi yönetmesi monarşidir. Oligarşi yönetimde belli bir sınıfın, grubun, zümrenin etkili

olmasıdır. Teokrasi devletin dini kurallara göre yönetilmesiydi. Aristokrasi yönetimin soyluların elinde

olması. Cumhuriyette yönetimin halkın elinde, egemenliğinde bulunmasıydı. Bunlara dikkat edersiniz. Tarihteki ilk

yazılı kanunlar Sümerlerde ortaya çıkmıştı. Urka Gina kanunları, Hamurabi kanunları çok sertti. Göze göz, dişe

diş. Buna dikkat edersiniz. Burada bahsedeceğimiz Orta Çağ'da dünyada ne var? Hızlı bir şekilde bakın.

Sasanilere, Bizans'a bakalım. Bizans dediğimiz aslında şu. Bakın Roma İmparatorluğu 395 yılında kavimler göçü

yaşandıktan sonra yaklaşık bir 20 yıl sonra ne oluyor? İkiye bölünüyor. Doğu Roma ve Batı Roma. Bizim bu Bizans

dediğimiz aslında Doğu Roma'dır ve Doğu Roma dediğimiz devleti 1453 yılında Mehmet tarafından sonlandırılmıştır.

Batı Roma'da zaten çok daha öncesinde 476'da yıkılmıştır ve Avrupalı tarihçiler bu Orta Çağ'ın başlangıcı

olarak eee Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışını esas alırlar. Buna dikkat edersiniz. Sasaniler deyince aklımıza

İran toprakları gelsin. Sasaniler deyince aklımıza Haz. Ömer gelsin. Neden? Hazreti Ömer döneminde İran

toprakları ele geçiriliyor ve Sasanilere Nihavent savaşıyla son veriliyor. Bu da önemliydi. Moğollar deyince Cengiz Han

aklına geliyordu. Cengiz imparatorluğun sınırlarını çok genişletmiş ve ölmeden önce torunları, oğulları arasında ülkeyi

pay etmiş. Altınorda Hanlığı, Kubilay Hanlığı, Çağatay Hanlığı ve İlhanlılar. Cep kitabından ekran görüntüleri

yansıtıyorum size. Bu görselleri mutlaka kullanmaya çalışın. Bunlar Moğol devletleriydi. Gelelim gelelim gelelim

gelelim artı ürüne. Canlarım artı ürünün ortaya çıkması için tarımsal faaliyetlerin yapılması lazım. Tarım

yapılır artı ürünü ortaya çıkar. Bu da ticareti geliştirir. Bu kavramlara göz atmanı istiyorum. Kervansaray dersem

ticaret yolları üzerinde nedir? dinlenme tesisleridir. Tüccarlar mallarını götüreceği zaman yol güzergahlarında

belli mesafelerde dinlenme tesisi olarak kervansaraylar yapılır. Kervansaray demek ki ticaret gelişsin diye

yapılıyor. Bak Karahanlılarda da ribat yapılmış. Bunlar ilk başta askeri amaçlı kullanılmış. Daha sonra ticaret amacıyla

kullanılan kervan saraylara dönüşmüş. Bedesten çarşı, arasta çarşı ama bedesten kapalı çarşı daha değerli

ürünler kullanılıyor, satılıyor. Kapansa canlarım tek cins ürünlerin satıldığı hallerdir. Günümüzde balık hali işte ne

bileyim sebze hali, meyve hali dediğim zaman aklıma kapan gelmeli. Bakalım ticaret yolları. Kral yolu var. Evet

kral yolu deyince Perslerle bak Lidyalılar arasında bir yoldu. İpek yolu Çinle Avrupa arasında. Hatta ipek

yolunun bir kısmı da canlarım Karadeniz'in kuzeyinden geçerken bir kısmı İstanbul'dan geçiyor ve Osmanlı

Fatih döneminde İpek yoluna özellikle hakim oluyor. Bu önemlidir. Kürk yolu dediğim zaman canlarım şöyle düşünün.

Kafkasya'dan Sibirya topraklarına gider. Sibirya'daki o Kürkler işte Kafkasya ile Çin arasında ne yapar? Gidip gelir. Şu

yeşil alan gördüğünüz yer aslında nedir? Kürk yolunun güzergahı. Bir de canların baharat yolu var. Bu baharat yolu da

nereden başlıyor? Hindistan topraklarına doğru gidiyor. Oradan Mısır'a, buradan da Akdeniz'e yayılan önemli bir ticaret

yolu. Bakın İpek Yoluna Fatih döneminde, Baharat yolunda Osmanlı Yavuz Sultan Selim döneminde hakim olmuştur. Veba

salgını Orta Çağ'da çok önemli bir veba salgını yaşanmış. 1347-1351 yılları arasında. Ya insanların

gerçekten o dönemde yaşayan Avrupa nüfusunun yarıya yakını bu salgında ölmüş. Kara ölüm olarak da geçiyormuş

canlarım. Burada ne var? Orta Çağda dünyadan devam ediyorum. Şu kanunlara bakalım. Bakın ilk çağ uygarlıklarında

özellikle Roma medeniyetinin 12 levha kanunları çok önemli olacak. Buna dikkat edelim. Bir de Milano fermanına dikkat

edelim. Bunlar TYT için değil de aslında biraz daha AYT için çok daha değerli. Bakın, Milano fermanı şu: Roma

İmparatorluğu'nda Hristiyanlığın serbest bırakıldığı fermandır. 12 levha kanunları da Romalılarda sosyal

sınıflaşma çatışmaları var. İşte patricilerle PEPler birbirine giriyorlar. Bu sosyal sınıflaşmanın

çatışmalarını engellemek amacıyla 12 levha kanunları Roma medeniyetinde ortaya çıkmıştır. Buna da dikkat

edersiniz. Gelelim ilk Türk devletlerine. İlk ve orta çağlarda Türk dünyasına. Şimdi canlarım buradan

mutlaka soru gelecek. Burayı çok daha önemseyeceksiniz. Türk adının birçok anlamı vardı değil mi? Çünkü Türkler

konar göçer yaşıyorlardı ve baktığımız zaman sürekli hareket ettikleri için başka toplumlarla kültürel etkileşim

yaşıyorlar. Ve işte Çin kaynaklarında mesela mifer deniyor. Uygurlar kendi kaynaklarında güçlü kuvvetli diyorlar.

Baktığımız zaman işte o dönemde İran kaynakları farklı isimler vermiş. Arap kaynaklarında Türkler farklı geçmiş.

Bunun sebebi konar göçer bir yaşamda olmalarıdır. Kültürel etkileşime açık bir toplum olmamızla alakalıdır. Türk

adını kullanan ilk devletimiz hangisi dersem Göktürk Devleti. İlk defa Türk adını bir devlet ismi olarak

kullanmışız. Bunun dışında canlarım kültür merkezlerimiz var. Kültür merkezi dediğimiz zaman aklımıza şu gelsin.

Belli bir bölgede Orta Asya'da kazı yapıyorsunuz. Kazılar sonucunda o bölgede yaşayan insanlarla ilgili bazı

buluntular elde ediyorsunuz ve yaşamları ile ilgili fikrimiz oluyor. Biz bu bilgi edindiğimiz yerlere kültür merkezi

diyoruz. Orta Asya'da da Anav Kültür Merkezi, Afanesievo, Andronova, Karasuk, Tagar, Kelteminar gibi bir sürü kültür

merkezi var. Bu kültür merkezlerinden en eskisi Anav kültür merkezi ama Türklere ait bilgilerin bulunduğu en eski kültür

merkezi Afanesievo diyeceksiniz. Yayılma alanı en geniş olan Andronova Kültür Merkezi. En son en gelişmiş olansa Tagar

Kültür Merkeziydi. Hemen devam ettim. Türkler bir kere konar göçer yaşıyor Orta Asya'da ve böyle yaşarsa ne olur?

mücadeleci, disiplinli, savaşçı bir yapısı olur. Türkler konar göçer olduğu için sözlü hukuk kuralları olan töreler

geçerlidir. Ve ilk defa töreler ne zaman yazılı hale geliyor? Uygurlar döneminde. Niye? Çünkü yerleşik yaşama geçen ilk

Türk devleti Uygurlardı. Buna dikkat edersiniz. Eğer konar göçersen, göçebeysen ne yapıyorsun? Taşınabilir

sanat eserleri ya da mimari eserler yapıyorsun. Yani kalıcı bir eser bırakamıyorsun. Çünkü orayı bırakıp

gideceksin. Atı iyi kullanıyorsun ve Türk'ün kanadı olarak at ifade edilmiştir. Çünkü at bizim olmazsa

olmazımızdır. Birliktelik ve dayanışma ruhu güçlü olmuştur. Kadın, çoluk, çocuk yaşlı. Herkes asker sayılır ve Türklerde

ordu millet anlayışı vardır. Canlarım Türk tarihinde ilk düzenli ordu Mete döneminde Asya Hunlarında görülüyor.

Mete'nin milattan önce 209'da tahta çıkması günümüz Kara Kuvvetleri Komutanlığımızın kuruluşu olarak kabul

ediliyor. Mete aynı zamanda onlu sistemi buluyor. Orduyu onlu, yüzlü, binli, 10.000inli şeklinde örgütlüyor. Düzenli

ordu anlayışını ortaya koyuyor. Bakalım bakalım bakalım canlarım. Turan taktiğini önemseyelim. Türklerin

geleneksel savaş taktiği ve bu uygulanırken hilal yöntemi, sahte ricat gibi aşamalar vardır. Önce düşmana doğru

koşarsın. Sonra sahteden kaçıyormuş, geri çekiliyormuş gibi yaparsın. O seni takip eder ve hilal yöntemiyle düşmanı

yuvarlak içerisine alırsın ve yok edersin. Turan taktiği Malazgirt Meydan Muharebesi'e ya da Mohaç Meydan

Muharebesi'e kullanılmıştı. Önemliydi. Türklerde en küçük toplumsal birim Oguş yani aile. Aileler bir araya gelirse

sülale yani uruk. Sülaleler bir araya gelirse boy, boylar bir araya gelirse millet oluşur. Yani budun canlarım eğer

budun millet siyasi bir yapılanma gösterirse devlet yani il meydana gelir ve devlet çok önemlidir ama bir şeyden

önemli değildir. Törelerden. Hatta şöyle bir söz vardır. İl gider, devlet gelir gider ama töre kalır.

Yani sözlü hukuk kurallarımız, geleneklerimiz, göreneklerimiz her şeyin hükümdar dahil, her şeyin üzerindedir.

Buna da dikkat edersiniz. Sorularda karşımıza gelirse siyasi birliği sağlamak deyince aklımıza ne gelsin? Bir

bölgede mesela Orta Asya'da bir devletin tek çatı altında diğer toplumları, kavimleri bir arada toplamasıdır. Ve

bunu Orta Asya'da ilk defa sağlayan Türk hükümdarı Mete yani Asya Hunları olmuş. Orta Asya'da 26 tane boyu, ok çekebilen,

yay gerebilen 26 boyu bir araya getirmiştir. Daha sonra Göktürklerde Mukan Kaan, işte Kapkan Kaan, Moyençur

Uygurlarda. E bunlar da ne yapmış? Bunu başarmış. Kut kavramını çok önemseyelim. Kut Tanrı tarafından verildiğine

inanılan devlet yönetme yetkisiydi canlarım. Ve ailedeki erkek bireyler tanrı tarafından görevlendirildiği için

öldürülecekleri zaman kanı akıtılmazdı. Çünkü kanı kutsal sayılırdı. Bir aileden bir erkek gelir ve ülkeyi tanrının

verdiği yetkiyle yönetirdi. Biz buna ne diyormuşuz? Kut. Bu taht kavgalarına sebep olan bir durumdur. Çünkü herkes

ülkeyi yönetmek isteyecektir. Bunun dışında bir de egemenliğin ilahi olduğunu söyleyebiliriz. İlahi kaynaklı.

Çünkü tanrı tarafından verilen bir yetkilendirme söz konusu. Gelelim hükümdarın görevleri. Hükümdar ne yapar?

Ülkeyi korur. Adaleti sağlar. Halkın ihtiyacını karşılar. Orduyu komute eder. Değil mi? Elçi gönderir. Elçi kabul eder

ya da kurultayı Bunlar hükümdarın görevleri. Hükümdarın unvanları. Kaan, Han, işte Yabgu, Tanhu,

Erkin, ilteber bir sürü unvanı var. Mesela Uygurlarda da hükümdarlar monei inancının etkisiyle ay ve kün unvanını

kullanıyordu. Yabgu canlarım, Yabguya dikkat edin. Devletin ikili yönetim anlayışında yani ikili devlet

teşkilatında devletin batı kanadının sorumlusu olan hanedan mensubuna yabgu deniliyordu. Bakıyorum hükümdarlık

sembolleri. Burada neye dikkat edelim? Özellikle taht ne demek? Örgün. Kotuz ne demek? Hükümdarın takmış olduğu

başındaki o başlık davul ne demek? Nevbet demek. Ben bunların ekran görüntüsünü yansıttığım için rahat

anlatıyorum. Oradan görebilirsin. Otağ ne demek? Hükümdar çadırı. Tuğ ne demek? Sancak bayrak demek. Bunlar da bir

hükümdarın hükümdar olduğunu öğreten gelişmeler. Şimdi aranızdan anlamayanlar varsa canlarım özellikle e zemin

hazırlamadıkları için temelleri olmadığı içindir. Yani ben kendi öğrencilerime düşünerek anlatıyorum. Açıkçası aylardır

bakıyoruz, çalışıyoruz. Eee, şimdi hızlı anlattığımı düşünüyorsanız demek ki gerçekten yeterince eee, temelimiz yok.

O yüzden kritik konular kampını izleyip bu özete bakarsanız çok daha verim alırsınız. Ben burada sana bir şey

öğretmek istemiyorum aslında. Hatırlatmak istiyorum. En önemli noktaları vurgulamak istiyorum. O yüzden

hızlı geçtiğim için bana kızmayın sakın. Mantığım bu. Şimdi canlarım, Türklerde devlet teşkilatı, kurultay, bir kere

devletin meclisi. Kurultay da dersin, toy da dersin ya da işte kengeçte dersin. Bu devletin meclisidir ve

kurultaya katılan üyelere toygun adı veriliyor. Kurultayda özellikle günümüzdeki başbakan işte vezir

anlamlarında kullanılan bir kelime var. O da aygıcıdır. Peki ayuku ne demekti? Hükümet demekti. Ben bununla ilgili

kavramları ne yapıyorum? cep kitabından hemen görselini sana gösteriyorum. İstersen ekran görüntüsünü al. "Hocam

bunları ben hepsini halletmek istiyorum di" diyorsan cepitabı görsel kampına mutlaka katıl. Çünkü ben bunları ne

yaptım? Detaylı bir şekilde orada anlattım. İkili devlet teşkilatı dersem aklına ne gelsin? Devletin sınırları

genişlemiştir. İşte yönetmek zorlaşmıştır. Geleneksel veraset anlayışından dolayı ülke hükümdarı ve

ailesinin ortak malı sayılıyordu ya. Ne yapıyor? İşte ben ülkeyi yönetirken kardeşim geliyor diyor ki abi ben de bu

devleti yöneteceğim diyor. Ben de bakıyorum sınırlar genişlemiş. Ülkeyi yönetmek zorlaşmış. Kardeşimin de devlet

yönetmeye etkisi var. Allah diyorum sen de batı kanadını yönet. Ben doğuyu, merkezi yöneteyim. Sen batı kanadını

yönet. İşte biz bu anlayışa ne diyoruz? İkili devlet teşkilatı anlayışı diyoruz canlarım. Burada devletin batı kanadının

sorumlusuna ne diyorduk? Yabgı di. Yabgı değil, yabgı diyorduk. Buna da dikkat edersiniz. Gelelim ilk Türk

devletlerine. Asya Hunlarından başlayalım. Çünkü bilinen ilk Türk devleti tarihteki hangisi? Asya Hunları.

Bilinen ilk hükümdarı Teoman devleti en güçlü dönemini yaşatan Mete'ydi. Mete ne yaptı? Onlu sistemi buldu. Mete'nin

tahta çıkışı çok önemli. Günümüz Kara Kuvvetleri Komutanlığımızın kuruluşudur ve Mete Orta Asya'da Türk siyasi

birliğini sağlamıştı. Devletin merkezi Ötüken. Yani kutsal merkez, toprak ana olarak bilinen Ötükendi canlarım. Burada

özellikle ekran görüntüsü yansıtıyorum. Bazı kentlerin unvanları var. Mesela işte Kaşkar, Işıldayan inci anlamına

geliyor. Ya da işte bel, Buhara, Ahlat ne demek? İslam'ın kubbeleri. Yani kubbetül islam olarak geçiyor. Ya da

semerkant ne demek? Şehirlerin şahı. Bu unvanlara da bir göz atarsınız. Ekran görüntüsü zaten hazırda var. Peki Asya

Hunları önemliydi. Asya Hunlarının parçalanmasıyla özellikle Hunlar ikiye ayrılıyor ya parçalanıyorlar ve bazıları

Çin baskısına girmemek için ne yapıyor? Batıya doğru işte Balamir öncülüğünde göç etmeye başlıyor. Önüne çıkan barbar

kavimleri de hareket ettirdiği için kavimler göçü denilen olay yaşanıyor. Bu kavimler göçünün yaşanması önemli.

Kavimler göçü yaşanınca ne oluyor? Roma İmparatorluğu parçalanıyordu. Hatta Avrupa'da ilk defa bir Türk devleti,

Avrupa Hunları kuruluyordu. Gelelim 1. Göktürk Devletine. Bumin tarafından Ötüken de kuruldu ve Göktürkler kendini

toparlayınca Orta Asya'da Avarların varlığına son verdi. Bakıyorum. Mukan Kaan devletin en güçlü dönemini yaşatan

liderdi. Göktürkler de bir süre sonra Çin esaretine girmişti. Bu Çin esaretinden Göktürkleri Kutluk Kaan

çıkardı ve Kutluk Kaan'dan dolayı Göktürk Devleti Kutluluk Devleti olarak geçti. Demek ki Göktürk Devleti'nin

kurucusu kimmiş? Kutluk Kaanmış. Buna dikkat edersiniz. Peki tarihte ilk Milli İstiklal ayaklanmamızı Kürşat yaşatmış

ama bu başarısız olmuş. E bunun başarısızlığının ardından Kutluk Kaan isyan edince başarılı olmuş. Sonucunda

da Göktürk Devletimiz kurulmuş. Hatta Kutluk Kaan'a bir unvan verilmişti. İlteriş yani derleyen, toparlayan. Buna

dikkat edersiniz. Göktürk Devletinde canlarım Bilge Kaan çok güçlü bir dönemdir. E Bilge Kaan döneminde

özellikle bazı kitabeler dikiliyordu. Orhun kitabeleri. Bu Orhun kitabeleri kimlerin anısına dikiliyordu? Bak Orhun

kitabeleri deyince şöyle bir kodlama yapıyorduk. Kiit be. Yani kimlerin anısına dikiliyor

dersem Kültin, Tony Yukuk, Bilge Kaan anısına dikiliyor. Buna da dikkat edersiniz. Uygurlar hepsinden daha

önemli. İlk defa yerleşik yaşama geçen Türk devleti. Bunlar da Ötükende kurulmuş ama daha sonra merkezlerini

Karabalgasunu'na taşımışlar. Yerleşik yaşama geçmişler. Devlet özellikle Büyük Kaan zamanında maniheizm inancını

benimsemiş. Mone inancı özellikle bunların kültür yapısını çok çok etkilemiştir. Mesela hükümdarlar artık

Monei inancından dolayı ay ve kün unvanını kullanmışlar. Monei inancından dolayı et yemekten uzaklaşıp savaşmaktan

uzaklaşmışlar. Devlet en güçlü dönemini Moyen Çur zamanında yaşamış. Buna da dikkat edersiniz. Bir süre sonra

canlılarım zaten Uygurların varlığına Kırgızlar ne yapıyor? Orta Asya'da son veriyor. Uygurlar aslında varlığını

günümüze kadar devam ettirmiş. Turfan Uygurları dediğimiz günümüzde bu Çin'in zulmüne uğrayan Uygurlardır. Günümüzde

Sincan, Uygur Özerk bölgesinde Uygurlar yaşıyor ve hala asimilasyon politikasına maruz kalıyor. Çinlilerin zulmüne maruz

kalıyor ve yaşamaya çalışıyorlar. Töre dediğim zaman sözlü hukuk kurallarımız, geleneklerimiz, göreneklerimiz ve

kurultayımızın aldığı kararlar, hükümdarımızın verdiği sözler bizim ne yapıyor? Türelerimizi meydana getiriyor.

Türeler herkesin, her şeyin üzerindedir. Töreleri ilk defa yazılı hale getiren devletimiz Uygurlardır. Buna da dikkat

edersiniz. Orhun kitabelerini çok önemsediğimi unutmayın. Kimler anısına dikilmiş? Kültegin, Tony Yukuk, Bilge

Kaan ve günümüzde Moğolistan'da bulunuyor. Dilini çözen kişi ise Danimarkalı William Thomson'dı. Buna da

dikkat edersiniz canlarım. Zaten Türk tarihinin eee Türkçe olarak ifade edildiği ilk yazıtlarından biri. Bir

Kutluk Kaan yazıtı, bir de Orhun Kitabeleri. Bu ikisi ı Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir. Burada da zaten

halkın ihtiyaçlarının karşılandığı yazdığı için Orgun Kitabeleri bir sosyal devlet anlayışı ifadesidir. Yani bizim

devletimizin sosyal bir devlet yapısı olduğunu gösteriyor. Aynı zamanda nasihatname özelliği gösteriyor.

Siyasetname özelliği gösteriyor. halkın ve toplumun ileride ne yapması gerektiğini, devlet adamlarının ne

yapması gerektiği ile ilgili böyle bilgiler veriyor. Siyasi bilgiler içeriyor. Kavimler göçü hangi devletin

parçalanmasıyla yaşanıyordu? Asya Hunları. Kimin baskısından kaçmaya çalışıyor Türkler? Çinlilerin. Kavimler

göçü yaşanınca da canlarım ne oluyor? Dikkat edin. Günümüzde Avrupa milletlerinin temeli atılıyor. Roma

İmparatorluğu parçalanıyor. Doğu ve batı olmak üzere. Buna dikkat. Doğu Roma dediğimiz biz devletidir. Avrupa'da

feodal düzen ortaya çıkacak ve siyasi birlik bütünlük yok. Bu aslında Türklerin işine gelecek. Avrupa'da Türk

kültürü tanınacak ve Avrupa'da ilk Türk devletimiz olan Avrupa Hun Devleti kavimler göçünün ardından kurulacak.

Buna da dikkat edersiniz. Avrupa Hunları dersem evet Balamir öncülüğünde kuruldu. Devlet en güçlü dönemini Attila

zamanında yaşadı. Bak Atilla'nın unvanlarını ekrana yansıtıyorum. Tanrının kırbacı, cesur kavimlerin

efendisi hatta Almanların Nibelen destanında Etzel olarak geçiyor. Avrupa Hunlarında en önemli bilgi neydi? Margos

Anatoliosu anlaşmalarıyla Doğu Roma İmparatorluğu'nu vergiye bağlamıştı Atilla bu çok önemliydi. Bunun dışında

canlarım neye dikkat edelim? Eee Atilla'nın Galya seferi var. Yani Avrupa Hunları Galya seferine çıkıyor. Onun

dışında Papa devreye giriyor. Hristiyanlar üzerinde sefer yapmamasını istiyor ve ricada bulunuyor. Sefer geri

çekiliyor. Buna da dikkat edersiniz. Diğer Türk devletleri Karluklar. İslamiyet'ti benimseyen ilk Türk

boyuydu. Unutma. İslamiyet'ti benimseyen ilk Türk devleti İdil Bulgarları yani Volga Bulgarları. Ama Orta Asya'da

İslamiyet'ti ilk benimseyen Türk devleti dersem o zaman Karahanlılar diyorsunuz. Karlukların Talas Savaşı'nda Çin'e karşı

Abbasilerle işbirliği yaptığına dikkat edin. Bu yüzden de zaten Müslüman Araplarla işbirliği yaptığı için

İslamiye'ti benimseyen ilk Türk boyu karluklar olmuş. Hazarlar Museviliği'i benimseyen tek Türk devletiydi. Avarlar

Orta Asya'da Göktürkler tarafından yıkılmış. Avrupa'ya göç etmişler. Avrupa'da Avarlar kurulmuş ve İstanbul'u

kuşatan ilk Türk devleti Avarlardı. İstanbul'u kuşatan Türk devletlerini yansıtıyorum sana. Bak sırasıyla Avarlar

Tuna Bulgarları, Çakabeyliği ve Osmanlı İstanbul'u kuşatan Türk devletleri. Oğuzlar dersem en kalabalık Türk

boyuydu. Hatta 24 Oğuz boyu vardı. Üç oklar ve Bozoklar olarak iki ayrılıyordu. Osmanlı Oğuzların Bozok

kolundan Kayı boyundan geliyordu. Selçuklu Oğuzların üçok kolundan Kınık boyundan geliyordu. Buna da dikkat

edersiniz. Hemen devam edelim. Kıpçaklar ya da kumanlar en yakışıklı, en güzel Türk boyuydu. Ve uzlar, peçenekler ve

kumanlar yani kıpçaklar dikkat edin ücretli askerlik yapmalarıyla biliniyordu. MSÜ'de işinize yarar bu.

Kırgızlar ne yapmışlar? Yenisey yazıtlarıyla Manas destanını hazırlamışlar. Bulgarlar ikiye

ayrılmışlar. Tuna Bulgarları, İdil Bulgarları. İdil Bulgarları İslamiyet'ti benimsemiş. Tuna Bulgarları isa

Hristiyanlığı benimsemişti. Türgişler ve Hazarların ortak bir özelliği vardı. İslam ordularıyla savaşmışlar.

İslamiyet'in yayılmasına engel olmuşlar. Türgişler Orta Asya'da Hazarlarsa Kafkasya'da İslamiyet'in yayılmasına

engel olmuşlar. Avrupa'ya giden, Avrupa'da kurulan Türk devletlerinde zamanla Hristiyanlık benimsenmiştir.

Buna da dikkat edersiniz. Evet canlarım, İslam medeniyetinin doğuşu kısmına geçiyorum. Bir 10 dakika dinlendim ben.

Siz de aralarda mutlaka dinlenin. Çünkü video herhalde 3 saati falan geçecek. Ben biraz daha full tekrarları, genel

tekrarları böyle onu da vereyim, bunu da vereyim gibisinden hızlıca anlattığım için ben de yorulacağım, sen de

yorulacaksın. O yüzden aralarda mutlaka dinleneyin. Şimdi İslam medeniyetinin doğuşundan doğrudan soru gelme ihtimali

gerçekten düşük ama ilişkili sorular gelebilir mi TYT için? Gelebilir. Ya da MSÜ'de. O yüzden yine buraya da özen

gösterelim. 571 yılında Haz. Muhammed doğuyor. 610 yılında peygamberlik geliyor. Müslümanların ilk göç ettiği

yer yani ilk hicret Habeşistan topraklarına oluyor. Daha sonra 622'de asıl hicret gerçekleşiyor ve İslam

devletiin temeli atılmış oluyor. Bu kronolojiyi birlikte işleyeceğiz zaten. En başta İslamiyet gelmeden önce

Arabistan Yarımadası'a nasıl bir ortam vardı? Ondan bahsedelim. Bir kere şöyle düşünün. Arap yarımadasıa siyasi bir

birlik bütünlük yoktu. May, Sebe, Himyeri, Gassani gibi bir sürü devlet vardı. Yani siyasi birlik, bütünlük yok.

Kan davaları var. Özellikle soy üstünlüğü önemsendiği için çatışmalar hiç bitmiyor. Hatta Arap toplumunda

haram ayları denilen aylarda bile savaşlar oluyormuş ve bu savaşlara Ficar savaşları adı veriliyor. Bu ficar

savaşları kelimesi gerçekten bizim için önemli olacak. Ve Arap toplumunda ilk çağ uygarlıklarında olduğu gibi böyle

kölecilik sistemi, sosyal sınıflaşma vardı. Zaten İslamiyetle bu sosyal sınıflaşmaya ne yaptı? Karşı çıktı. Arap

toplumunda cahiliye dönemi denilen bir dönem yaşanıyor. Cahiliye dönemi deyince aklımıza ne gelmeli? İnsanların o

dönemde okuma yazma bilmemesi ya da okuma yazmaya önem verilmemesi. İşte bedevğin. Bedevilik nedir? Şuradan hemen

göstereyim size. E göçebe, çöllerde göçebe yaşayan toplumlara, insanlara bedevi deniliyor. Şehirlerde kalıcı,

yerleşik yaşamda olanlara hadari ya da medeni deniliyor. Dolayısıyla o dönemde bedeviliğin yaygın olması, medeniyet

bakımından geri kalınması, bilgisizliğin önemsenmesi, hüküm sürmesi, putlara tapılıyor olması, kadınlara, kız

çocuklarına değer verilmiyor olması, bunlar aslında cahiliye dönemi olarak ifade edilmesinde etkili olmuş. Bunun

dışında Hilful futbol teşkilatı önemliydi. Hz. Muhammed'in de gençliğinde üye olduğu ve Mekke'de

haksızlığa karşı kurulmuş bir teşkilattı. Bunu da bir duymuş olun. İslamiyet canları Mekke'de yayılmaya

başlıyor. Ama Mekke'li müşrikler tabii İslamiye'ti kabul etmek istemiyorlar. Müslümanlara baskı kuruyorlar ve

Müslümanlar ilk göç hareketini Habeşistan günümüzdeki Etiyopya topraklarına yapıyor. Ama daha sonra

baskılar artınca Müslümanlar bu süreçte iyice bunalıyorlar. Hz. Muhammed Medine'den gelen bazı insanlarla

görüşmeler yapıyor. Akabe biatları denilen bu görüşmelerde Medineli insanlar İslamiyet'ti benimsiyorlar ve

Medine'ye geri dönüyorlar. Daha sonra 622 yılında Müslümanlar Mekke'den Hz. Muhammed öncülüğünde, Hz. Ebubekir

öncülüğünde ne yapıyorlar? Medine'ye göç ediyorlar. Mekke'den Medine'ye göç hareketine biz hicret diyoruz. İşte bu

hicrette de aslında işi kolaylaştıran şey akabebiyatlarında Medineli bazı insanların Müslüman olmasıydı. Çünkü ne

yapıyorlar? Medine'de Müslümanları kabul ediyorlar ve ağırlıyorlar. Aklınızda olsun. Hicrete göç edenlere muhacir

deniliyor. Göçü kabul eden ve göç edenlere sahip çıkan, yardımcı olan Medine'deki insanlarsa ne ad veriliyor

dersem buna dikkat edin. Ensar. Ensar kelimesi neymiş? Medine'de Müslümanları ağırlayan insanları ifade ediyormuş.

Bunlara dikkat. Peki hicret gerçekleşirse ne olur? Medine İslam devletiin temeli atılmış olur. Yani

İslam devleti neyle kuruldu? Aslında hicretin gerçekleşmesiyle. İslamiyet daha rahat yayılma alanı bulacak ve

Medine'de Müslüman olmayanlarla Müslümanlar arasında Medine sözleşmesi imzalanacak ve Medine'de birlikte

yaşamalarına dair bazı kararlar alınacak. Bu Medine İslam sözleşmesinin ya da Medine Sözleşmesinin önemi şudur

canlarım. İslam devletiin anayasası oluşturulmuş oldu. Bak, İslam devletiin temeli hicretle atıldı. Ama İslam

devletinin anayasası neymiş? Medine sözleşmesiymiş. Şimdi Hz. Muhammed döneminde yaşanan savaşlar, Bedir Savaşı

dersem Mekke'li müşriklerle Müslümanlar arasında yapılan ilk savaştır. Müslümanlar bu savaşı kazandılar. Savaş

niye çıktı biliyor musunuz? O dönem hicret eden Müslümanların mallarına Mekke'de Mekkeli'li müşrikler çöktüler,

el koydular. Bunun üzerine savaş yaşandı ve Müslümanlar bu savaşı kazandı. Hatta savaşı kazandıktan sonra Hz. Muhammed

öncülüğünde Müslümanlar ne diyor? Mekke müşriklere diyorlar ki, "Müslümanlara okuma yazma öğretirseniz sizi serbest

bırakacağız." diyorlar. Bu açıdan önemliydi. Ve neye verilen önemi gösteriyor? eğitime verilen önemi

gösteriyor. Bunun dışında canlarım ganimetler paylaşılıyor ve İslam savaş hukukunun temelleri atılmış oluyor.

Bundan sonra İslamiyet'ti yaymak için yapılan savaşlarda, gazalarda, cihatlarda ele geçirilen malların bir

kısmı ne yapılacak? Savaşa katılanlara dağıtılacak. Bu açıdan önemli. Uhud Savaşı'nda Mekke'li müşrikler

Müslümanlardan biraz önce yenilmişti ya Bedir Savaşı'nda bunun öcünü almak istiyorlar ve burada gerçekten de eee

başarılı olacak Mekke'li müşrikler. Neden? Çünkü Hz. Muhammed Uhud dağının eteklerine yerleştirdiği okçulara

yerlerini terk etmemeleri konusunda uyarmıştı. Ama onlar ganimet telaşına düşünce yerlerini terk ettiler ve

Müslümanlar bu savaşı kaybetti. Hendek Savaşı'nda Mekke'li müşrikler geldiler ve Medine'nin Medine'yi almak

istiyorlar. O bölgeyi ele geçirmek istiyorlar. Ama Selmani Farisi'nin önerisiyle Medine kentinin etrafına

hendekler açılıyor, çukurlar açılıyor ve Mekke'li müşrikler orayı geçemiyorlar. Müslümanlar sağlam bir savunma yapmış

oldu. Başarılı oldu. Hudeybiye anlaşması dersem canlarım burada Mekke'den Medine'ye hicret eden Müslümanların umre

ibadetini yapmak istemesi söz konusu. Ve Mekkeliler bunu istemiyorlar. Mekke'li müşrikler, Medineli Müslümanların gelip

de ibadet yapmasını istemiyorlar. Ve aralarında bir anlaşma imzalanıyor. Hudeybi anlaşması. Bu anlaşmaya göre

Mekkeli müşrikler diyorlar ki bu yıl ibadet etmeyin. Mekke'ye gelmeyin. O yıl Mekke'ye girmeyecek Müslümanlar ve umre

yapmayacaklar. Ve aralarında yapılan anlaşmaya göre eğer Mekke'li müşriklerden Hz. Muhammed'in yani

Medineli Müslümanların yanına kaçan olursa Haz Muhammed onu teslim edecek. Ama Hz. Muhammed'ten Mekke ile

müşriklere kaçan olursa Mekke'li müşrikler onu yiyecek. Anlaşma böyle. Hatta insanlar kötü bir anlaşma yaptık

gibisinden de düşünüyor. Bakın Mekke'li müşriklerden Medine'ye Müslümanların yanına geçmek isteyenler Hz. Muhammed

tarafından kabul edilmeyince bu adamlar Mekke'li müşriklerin yanına da geri dönmüyor ve arada ticaret yollarında

zarar veriyorlar Mekke'li müşriklere. O yüzden aslında bu anlaşma Müslümanların lehine dönmüş bir anlaşmadır. Ve bu

anlaşmanın önemini unutmayacaksın. Bak, Mekkeliler Hudeybiye anlaşmasıyla Müslümanları resmen tanımış oldu. Lütfen

buna dikkat et. Hayber'in fethi dersem, Hyber de Yahudilerden alınıyor canlarım. Hayber tek bir kale değil. Hyber, bir

sürü Hyber adında kale var. Buralar ele geçiriliyor ve Şam ticaret yolunun güvenliği sağlanmış oluyor. Mute seferi

Müslümanlarla Bizans arasında yapılan ilk savaştır canlarım. Mekke'nin fethi. Evet, Müslümanlar Medine'deydi ve 630'da

geri döndüler. İslamiyet'in yayılmaya başladığı yer olan Hz. Muhammed'in doğduğu yer olan Mekke'yi geri aldılar

ve Mekke'yi putlardan temizlediler. Huneyin seferi Haz Muhammed döneminde gerçekleşti ki Hz. Muhammed'in katıldığı

seferlere gazve deniliyor. Huneyn bir gazveir. Tayip seferi düzenlendi. Tebük seferi önemli. Bizans'la yine Medineli

Müslümanlar arasında yapılan bir sefer savaş. Canlarım bu Arabistan dışına yapılan ilk sefer olarak biliniyor.

Tebük seferi kimleymiş? doğruma yani Bizans'ta gerçekleşmiş bir gelişme. Bunu da öğrenmiş olalım. Daha sonra Hz.

Muhammed zaten 632 yılında Medine'de vefat ediyordu. Dört halife dönemi başlıyor. İlk halife hangisi dersem Hz.

Ebubekir. Hz. Ebubekir döneminde ne oluyor? Bak Hz. Muhammed döneminde Müslüman olanlar Hz. Ebubekir döneminde

dinler, dinlerinden dönüyor. Dinlerini bırakıyorlar. İşte dinden dönenlerle. Hazreti Ebubekir döneminde hangi savaş

yapılıyordu? Riddet savaşları. Kimlerle yapılmış? Dinden dönenlerle. Buna dikkat edersiniz. Bunun dışında canlarım Ecnade

Savaşı'nda Doğu Roma yani Bizans yenilgiye uğratılıyor. Hz. Ebubekir döneminin en önemli gelişmesi de

Kur'an-ı Kerim'in kitap haline getirilmesiydi. Bu çok önemli. TYT'de ya da MS'de yoruma dönük sorularda Kur'an-ı

Kerim'in günümüze kadar eksiksiz ve bozulmadan gelmesinde bu gelişme etkilidir. Buna da dikkat edersiniz. Bu

arada Erim ağlıyor. Hastaydı biraz. Onun sesi size gelmiyordur umarım. Hz. Ömer dönemine bakacaksak Haz. Ömer döneminde

Bizans yani Doğu Roma Yermük savaşıyla yenilgiye uğratılıyor. Suriye Filistin coğrafyasına Müslümanlar ne yapıyorlar?

Artık bu bölgelere hakim oluyorlar. Kudüs yani üç din içinde kutsal sayılan Kudüs Hz. Ömer döneminde Müslümanların

eline geçiyor. Çok önemli. Bu dönemde canlarım Sasanilerle dört önemli savaş yapılıyor. Köprü, Kadisiye, Celula ve

Nihavent savaşları. Burada köprü savaşıı Müslümanlar kaybediyor Sasanilere karşı. Ama diğerlerini kazanıyor. Hatta

Nihavent Savaşı'nı Hz. Ömer döneminde Müslümanlar kazanınca, İran ve Irak'a hakim olunca Sasaniler ortadan kalkıyor.

O yüzden AYT için de önemseyin canlarım bunu. Nihavent Savaşıyla son verilen devlet Sasaniler. Buna çok dikkat. Devam

ediyorum. Bu Nihavent Savaşıyla İran, Irak toprakları Müslümanların eline geçince Türklerle Müslümanlar komşu

oldular. Bunu da unutma. Hz. Ömer döneminde canlarımız ülke sınırları genişledi. Yönetimi kolaylaştırmak için

ve otoriteyi artırmak için ne yapılıyor? ülke yönetim birimlerine yani illere, eyaletlere ayrılıyor ve kadı ataması

yapılıyor. Çünkü adaletin sağlanması gerekiyor. Bu dönemde devlet hazinesi olan beytül mal yani devlet hazinesi

kuruluyor, oluşturuluyor. Aklınızda olsun. Beytül mal'ın kurulması Haz. Ömer dönemi. Ama Beytül Hikme denilen

bilgelik evi yani kültür yapılanması Abbasiler döneminde oluşturulmuştur. İlk düzenli ordu bu dönemde kuruldu. İslam

Devleti'nde ordugah denilen kentler oluşturuldu. İkta sisteminin temelleri bu dönemde atıldı canlarım. İkta sistemi

Haz. Ömer döneminde başlamış askeri anlamda. Ama Büyük Selçuklu'da bu hem toprak sistemi hem de askeri sistem

olarak varlığını devam ettirecek. Bu dönemde canlıların posta teşkilatı kuruluyor. Yani haberleşme

geliştiriliyor. En önemli gelişmelerden biri de hicri takvim oluşturuluyor. Hicri takvim Haz. Ömer döneminde

oluşturulmuş. Bunu asla asla unutmayacağız. Hatırlayın, Müslümanların İslam dünyasının kullandığı takvim hicri

takvimdi. Başlangıç yılı da kaç yılı? 622 yılı. Gelelim Haz. Osmanlı dönemine. Hz. Osmanlı döneminde İslam dünyasında

ilk donanma oluşturuluyor ve Kıbrıs bu dönemde ele geçiriliyor. Zatü Savari savaşıyla Doğu Roma denizlerde yenilgiye

uğratılıyor. Kur'an-ı Kerim bakın Hz. Ebubekir döneminde kitap haline getirilmişti. Hz. Osman döneminde

çoğaltıldı. Bu çok önemli bir gelişmeydi. Hz. Ali döneminde iç karışıklıkların yaşandığını görüyoruz.

Hatta Hazreti Ali başkenti Medine'den Kufe kentine taşıyor. Amacı merkezi otoriteyi arttırmak. Neden? Çünkü

düşünsenize kendini destekleyen insanlar Kufe'de. O yüzden o da başkenti ne yapıyor? Kufe'ye taşıyor. Demek ki Hz.

Muhammed'ten Haz. Osman'a kadar başkent Medine ama Haz. Ali döneminde başkent Kufe oluyor. Bu dönemde Hz. Ayşe ile Hz.

Ali taraftarları arasında cemel vakası yani deve olayı yaşanıyor. Hz. Ali bu savaşta Hz. Muhammed'in eşi olan Hz.

Ayşe'yi yenmeyi başarıyor ve onu salıveriyor. Daha sonra Muaviye ile Haz. Ali arasında Sıffin savaşı yapılıyor.

Muaviye bir oyun yapıyor. Bu oyunda savaş sırasında Hazreti Ali savaşı kazanacakken Kur'an sayfalarını mızrak

uçlarına takıyorlar. Ve Hzreti Ali'nin ordusu Kur'an sayfalarını görünce savaşı durduruyor ve hakem devreye giriyor.

Hakem de o dönem halifeliği ne yapıyor? Muaviye'ye veriyor. Bir oldu bitti ile Muaviye halife oluyor. İşte bu

ayrılıkları derinleştiren gelişmelerden biridir. Zaten bu süreçten sonra yani Sıffin savaşı, hakem olayı ya da Cemal

Vakası gibi olaylardan dolayı iç savaş ortamı yaşanmış. Ya bu süreçte de İslam toplumu ayrılmış. Hazreti Ali'yi

destekleyenler, Muaviye'yi destekleyenler ve hariciler ikisinden de olmayanlar şeklinde bir ayrılık oluşmuş.

Bu da ne yapmış? İslam toplumunun bir araya gelmesine engel olmuş bir gelişmeye. Bu dönemde fetih metih

yapılamıyor iç karışıklıklardan dolayı. Emeviler deyince Emevilerin öncüsü Muaviye'dir. Ve Muaviye ne yapacak?

Halifelik makamını saltanata dönüştürecek. Normalde yapmaması gerekiyordu ama kendi oğlu Yezit'i

ülkenin başına getirmek istiyor. Bu tabii İslam toplumundaki kavgaları iyice derinleştiren bir gelişmedir. Yani artık

halifelik babadan oğula geçecek şekilde sisteme oturtuluyor. Bu dönemde devletin başkenti Şam'dı. Emeviler İstanbul'u

kuşattılar ancak alamadılar. Yezid'in yani Muaviye'nin tahta çıkacak olması tabii ki Hz. Ali taraftarlarını çok

rahatsız ediyor ve Hz. Hüseyin yani Haz. Ali'nin oğlu Kerbela olayında Yezit tarafından öldürülüyor, katlediliyor.

Yani Hz. Muhammed'in soyu katlediliyor. Ve biz bu olaya Kerbela olayı diyoruz. Emeviler döneminde sınırlar çok

genişletiliyor. Halife Abdülmelik döneminde bak ilk İslam parası bastırılıyor. Hatta Arapça resmi dil

ilan ediliyor. Emevilerden bir kısım ne yapıyor? Özellikle Fas topraklarından bu İspanya'ya Avrupa'ya doğru geçiyor ve

Emevilerin İspanya'yı Avrupa'yı ele geçirmesi Kadik savaşıyla gerçekleşiyor. Tarık bin Ziyad diye bir Arap komutan

var. Emeviler adına İspanya'yı Avrupa'yı ele geçiriyor. Hangi savaşla? Kadi savaşı. Peki, Müslümanların, Emevilerin

Avrupa'da ilerlemesi hangi savaşla durduruluyor dersem, Puatya savaşı diyorsunuz. Neymiş? Kadik savaşıyla

Avrupa ele geçiriliyor. Puatya savaşıyla Müslüman Arapların oradaki ilerleyişi durduruluyor. O dönem Müslümanları

kimler durdurmuş? Franklar durdurmuş. Buna da dikkat edersiniz. Peki Emeviler neden yıkıldı? Çünkü Emevilerde

canlıların bir kere Kerbela olayının yaşanması, toplumsal ayrılıklar ya da o dönemdeki kabilecilik anlayışı, işte

halifelerin kötü yönetimi, bunlar yıkılmada etkili oldu. Ama en etkili gelişmelerden biri mevali politikası.

Buna çok dikkat edeceksiniz. Burada Arap olmayan Müslümanların dışlandığını görüyoruz. Yani Müslüman olman yetmiyor.

Arap Müslüman mısın? Buna bakıyorlar. Eğer Müslümansan ama Arap değilsen, Müslüman Araplardan dışlanıyorsun.

Aşağıda görülüyorsun. O yüzden Mevali politikası Müslümanlar arasında hoş karşılanmayan, ayrılık getiren ve

İslamiyet'in yayılmasına engel olan bir politikadır. Buna özellikle dikkat edersiniz. Özellikle Endülüs Emevileri

dediğimiz devlet İspanya, Portekiz gibi Avrupa'da İtalya'ya kadar böyle sınırlarını genişletmiş. O da e

özellikle Hristiyanların Müslümanlaşmasında ya da İslam kültürünün orada yayılmasında çok etkili

olmuş bir devlettir. Endülüs Emevileri. Gelelim Emevilerden sonra Abbasilere. Bu dönemde başkent Bağdat oldu canlarım.

Abbasiler Emevilerden daha hoşgörülü bir devlet ve mevali politikasını terk ediyor. Abbasiler Türklere ordularında

idari kadrolarında yer veriyorlar ve Türk komutanlar hem idareci oluyor hem yönetici oluyor hem ordu komutanlığı

yapıyor. Bir süre sonra da Abbasilerin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla Türk komutanlar kendi devletlerini filan

kuruyorlar. Biz onlara Tavafi mülk devletleri diyoruz. Mesela onlardan bir tanesi Tolunoğulları, bir tanesi de

Akşit devletidir. Abbasiler deyince aklımıza mutlaka ordularında Türkleri kullanmaları gelsin. Tamam mı? Bu çok

önemlidir gerçekten. Devlet en güçlü dönemlerini Harun Reşit zamanında yaşamış. Özellikle dikkat etmeniz

gereken Talas Savaşı olsun. Çünkü Talas Savaşı'nda Abbasiler yani Müslüman Araplarla Karluk Türkleri işbirliği

yapmış ve Çin'i yenmiş. Talas Savaşı'ndan sonra kağıt, barut, matbaha, pusula gibi gelişmeler Çin'den

öğrenilmiş. Müslüman dünyasında, Türk dünyasında kullanılmış. Bu çok önemli. Bunun dışında sadece Türklerin

yetiştirildiği ve yerleştirildiği Samarra kenti kurmuş. Türkler askeri özelliklerini kaybetmesin diye Bağdat'ın

kuzeyinde bir şehir kuruluyor ve Samarra kentinde Türkler aslında kendi özelliklerini, askeri yapılarını

kaybetmemesi için burada yaşıyorlar. Bunun dışında canlarım bir de Avaım kentleri var. Avaım Kenti deyince

aklınıza ne gelsin? Abbasilerin Doğu Roma İmparatorluğu sınırlarında kurdukları savunma şehirleridir. Abasın

kentleri ne yapıyor? Sınırları koruyor. Buna da dikkat edersiniz. Mısır'da kurulan Türk devletleri bizi bunun

sıralamasını bilmeliyiz. Tolunoğulları, Akşitler ya da Ihşidiler, Eyyubiler ve Memlükler. Zaten ekran görüntüsünü

yansıtırım. Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler, Memlükler. Mısır'da kurulan hepsi de Türk devleti. İlk Türk devleti

hangisi? İlk kurulan Tolunoğulları. Bunlar Abbasiler toparlandıktan sonra yıkılmışlar. Bakıyorum Akşitler. Bunlar

da canlarım kutsal topraklara hakim olan ilk Türk devleti olarak geçiyor. Çünkü Hicaz bölgesini ele geçirmişler. Yani

Mekke Medine bölgesi. O yüzden Akşitlerin bu önemi, bu özelliği önemliydi. Bu iki devletin bir özelliği

var. Abbasi devletiin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla kurulmuşlar. Dolayısıyla bunlar tavaifi mülk

devletleri olarak da biliniyorlar. Bunun dışında bu iki devletin şimdi şöyle düşünün. İkisi de Türk devleti,

Tolunoğulları Akşitler ama halkı Arap ve farklı milletlerden oluşuyor. O yüzden bir uyum sorunu oluyor. Yöneticiler

Türk, halkı Arap uyum sorunu olmuştur. Eyyubiler dersem Selahaddin Eyyubi canlarım Selahaddin Eyyubi Hıdin

savaşıyla Haçlılardan Kudüs'ü alan müthiş bir komutandır ve tarihte Hadimül Harameyn unvanıyla biliniyor. Özellikle

Kudüs Fatihi dediğimizde aklımıza Selahaddin Eyyubi gelsin. Çok çok önemli bir lider. Hatta bak, İslam'ın en saf

kahramanı olarak da ifade edilmiş. Memlükler dersem Eyyubilerden sonra Mısır'da kuruluyor. Memlüklerin kurucusu

Aybek'tir. En güçlü dönemleri kim biliyor musun? Sultan Baybars dönemi. Memlükler kölemenler olarak da ifade

ediliyor. Hatta bir Türk devleti olduğu için özellikle isimlerinde de devletil Türkiye ifadesini kullanıyorlar. Türk

kelimesi isimlerinde de geçiyor. Memlükler Moğolların ilerleyişini durduran Türk devletiydi ve halifelik

makamını ellerinde bulunduruyorlar. İşte Yavuz Sultan, Selim, Mercudabık, Ridaniye savaşlarını kimle yapıyordu?

Memlüklerle. Ve Memlükleri Ridaniye savaşıyla yıktıktan sonra halifelik Osmanlı'ya geliyordu. Yavuz Sultan Selim

halifelik gücünü artık kullanabiliyordu. Bu önemli bir gelişme. Özellikle buna dikkat edersiniz. Bilim medeniyet

anlamında baktığımız zaman özellikle Abbasiler döneminde oluşturulan Beytül Hikme'yi asla unutmayacaksınız. Bilgelik

evi anlamına geliyordu. Bilim insanlarına Türk İslam bilim insanlarına baktığımız zaman Farabi pozitif

bilimlerin öncüsü olarak biliniyordu. Özellikle Aristoteles'in felsefesini mantığını iyi açıkladığı için ikinci

öğretmen olarak geçiyor. Yani muallimi Sani ifadesi Farabi için kullanılıyordu. Buna dikkat edersiniz. İbni Sina batı

dünyasında Avi olarak biliniyor ama İslam dünyasında eşeyh reis olarak geçiyordu. İbn Sina deyince aklımıza tıp

alanı gelsin değil mi? Hatta El Kanunu Fit Tıp adlı eseriyle biliniyordu. İmam Gazali önemli bir tasavvufçudur, din

adamıdır. İbn Rüştte özellikle Endülüs Emevileri döneminde yaşayan Müslüman bir Araptır. O dönemde canlarım Batı

dünyasında Aroes olarak biliniyor. Hatta bu Rönesans'ın kıvılcımı, zeminini hazırlayan isimlerden biri olarak

görülüyor. İbn Rüştm sanatı dediğim zaman Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatıydı. Hat sanatıyla uğraşanlara

hattat deniliyordu. Ebru sanatı su üzerine resim yapma, boya yapma sanatıydı. Su üzerine resim yapılmaz

boya yapma sanatı. Tesip dersem el yazması kitaplarda ya da levhalarda süsleme sanatıydı. Bu genelde zaten sarı

renklerle süsleniyor. Mesela şöyle düşünebilirsiniz. Kur'an-ı Kerim'in etrafında böyle kapağında filan sarı

altın tozuyla yaldızlama tekniği kullanılarak bir süsleme yapılırdı. Minyatür dersem el yazması kitaplarda

bak şurada görseli var. El yazması kitaplarda olaylar küçük resimlerle tasvir edilirdi. Biz buna minyatür

sanatı diyoruz. Hatta minyatür sanatçılarına da Nakkaş ismini ya da Musavver ismini veriyoruz. Çin

seramikler üzerine sırlama işlemiyle seramikleri işte tabakları süsleme sanatıydı. Çin sanatını burada görüyor

görüyorsunuz. Mutlaka görmüşsünüzdür. Ciltleme de zaten kitapları ciltleme sanatı. Özellikle Osmanlı'da gelişmiş

sanatlardan biridir bu ciltçilik sanatı. Canlarım Türklerin İslamiyeti kabulüne ilk Türk İslam devletlerine geçiyorum.

Burada bilmemiz gereken şeylerden bir tanesi aslında bence bir kronoloji. Yani şu zaman dilimine, olayların yaşanma

sırasına göz atmanızda fayda var. Bir kere okuyun burayı. Tamam mı? Şimdi bunları anlatacağım zaten. Türkler

İslamiyeti özellikle 751 yılında Talas Savaşı'nın yapılmasıyla böyle kitleler halinde benimsiyor. Bu önemli bir

gelişme. Çünkü Müslüman Abbasilerle Karluk Türklere işbirliği yapmış. Talas Savaşı'nda 751 yılında Çin'i yenmişler.

Bu savaştan sonra Türkler arasında İslamiyet yayılıyor. Canlarım Türklerin içerisinde İslamiyetin yayılmasında

aslında İslamiyetle gök tanrı inancının benzerlikleri de etkili oluyor. Mesela Gök Tanrı inancı da tek tanrılı bir

anlayışa sahip. İslamiyette gök tanrı inancında da temizlik önemlidir. İşte İslamiyette de gök tanrı inancında da

kurban kesme var. İslamiyette de gök Tanrı inancında da cennet, cehennem duygusu algısı var. İslamiyette de.

Dolayısıyla bu benzerlikler özellikle Türklerin İslamiyeti benimsemeden önce işte cihan hakimiyeti anlayışı yani

dünyaya Türklüğü yayma duygusu vardı. İslamiyetle birlikte bu anlayış cihan ne oldu? Cihata dönüştü. Yani İslamiyet'ti

yayma duygusu, mücadelesine dönüştü. Dolayısıyla böyle aktif bir yapıyı ifade ediyor iki inançta ve bu benzerlikler de

Türkler arasında İslamiyetin benimsenmesini ne yaptı? Kolaylaştırdı. Unutmayın eski Türklerde Musevilik

inancını benimseyen tek bir Türk devleti vardı. O da Hazarlardı. Onun dışında Gök Tanrı inancı genel yaygın inanışta artık

İslamiyet kitleler halinde Talas Savaşı'nın ardından ne yapıyor? Türklerin hayatına giriyor. Canlarım

Türkler İslamiyet'ti benimserse ne olur? İslamiyet'in yayılması hız kazanır. Türkler İslamiyet'in yayılmasına da

korunmasına da bayağı bayağı katkı sağladı. Buna dikkat edersiniz. Tabii Türkler İslamiyeti benimsedikten sonra

ne oldu? İşte medreseler, camiler gibi dini mimari eserleri çoğaldı. Bu açıdan da çok büyük katkıları oldu Türklerin.

Bir de canlarım ne vardı? Haçlı seferleri vardı. Haçlılar Türkleri Anadolu'dan atmak, Anadolu'daki

İslamlaşmayı durdurmak amacıyla seferler yapmıştı. Türkler de ne yapmış oldu? Haçlılara karşı İslamiyet'ti ve

Anadolu'yu korumuş oldu. Orta Asya'da İslamiyet'ti benimseyen ilk Türk devleti Karahanlılardır. Ama daha öncesinde

İslamiyet'ti benimseyen bir devlet var. O da İdil Bulgarları. Eğer sana sorularda İslamiyet'ti benimseyen ilk

Türk devleti sorulursa ne diyeceksin? İdil yani Volga Bulgarları diyeceksin. Ama Orta Asya'da İslamiyet'ti benimseyen

ilk Türk devletini sorarlarsa o zaman ne diyeceksin? Karahanlı devleti diyeceksin. Karahanlılar Karluk, Yağma,

Çiil, Tuhsi, Ezgiş gibi Türk boylarının bir araya gelmesiyle kuruluyordu. Kurucusu kimdi? Bakın Bilge Kül

Kadirhan. Ama Karahanlıların dikkat edin en güçlü dönemini yaşatan lider Yusuf Kadirhan olacaktı. Burada bilmenizi

istediğim bir şey daha var. Karahanlılarda İslamiyet hangi hükümdar döneminde benimsenmişti? Satuk Buğrahan

dönemi. Karahanlarda devletin merkezi olarak Balasagun kenti kullanılmıştır. Buna dikkat edersiniz. Bir süre sonra

Karahanlılar iki ayrıldı. İkili Devlet Teşkilatı anlayışı gereği olarak Karahanlılar ikiye ayrıldı. Bakın Doğu

Karahanlı Devleti'ne Moğolların Kara Hitay Devleti, Batı Karahanlı Devleti'ne ise Harzemşahlar son vermişti.

Karahanlılar ulusçu bir yapıya sahip. Çünkü Orta Asya'da kurulduğu için dikkat edin halkının çoğunluğu Türk. O yüzden

resmi dilleri Türkçe oldu. Uygur alfabesini kullandılar. Türk geleneklerini bozmadan devam ettirmeye

çalıştılar. Bunlara dikkat edersiniz. Gazneliler deyince Alpegin tarafından Gazne kentinde kurulmuştu canlarım. En

güçlü dönemlerini Sultan Mahmut zamanında yaşamıştı. Zaten Gazneli Mahmut dediğimiz hükümdar hem

İslamiye'ti Hindistan'a yaymasıyla, Hindistan'a 17 sefer yapmasıyla biliniyordu. Bu çok önemli bir

özellikti. Hem de o dönemde Büyhoğulları diye Şii mezhepli bir devlet var. Abbasiye halifesini sıkıştırmış.

Abbasiye halifesi de Gazneli Mahmut'tan yardım istiyor. Gazneli Mahmut Üveyhoğullarından halifeyi kurtarınca

sultan unvanını alıyor. Tarihte ilk defa sultan unvanını kullanan Türk hükümdarı kimdir dersem Gazneli Mahmut. Ama

Osmanlı Devleti'nde ilk defa sultan unvanını hangi padişah kullanıyor dersem o zaman Orhan Gazi diyorsunuz. Buna da

dikkat edersiniz. Demek ki Gazneli Mahmut İslamiye'ti Hindistan'da yaymış ve İslamiyet'ti özellikle o dönemde

Abbasi halifesini Büveyhoğollarına karşı korumuştur. Bunlara dikkat edelim. İlk Müslüman Türk devletlerinde bazı kültür

medeniyet gelişmelerini hatırlatayım sizlere. Mesela canlarım Karahanlı Devleti bir kere Türk kültürüne özen

gösteren bir devletti ve Hakan kelimesinin yerine Türkçe kelimeler kullanmış mesela. Yani Hakan da Türkçe

bir kelime ama mesela Arslan Han, işte Buğra Han ya da İlik Han gibi Türkçe kelimeler kullanmaya özen göstermiş. Ama

Gazneliler, Büyük Selçuklular böyle değil. Fars kültürü etkisinde kalmıştır. Mesela Büyük Selçuklu'nun eee resmi dili

Farsçadır. Aklımızda olsun. O yüzden Gaznelilerde mesela hükümdarlar emir ve sultan unvanını kullanmıştır. Özellikle

sultan unvanı Türklerde olmayan bir unvandı. Demek ki sultan İslamiyetin benimsenmesinden sonra kullanılmaya

başlanan bir hükümdarlık unvanıdır. Bu kelimeleri hatırlamanı istiyorum. Tıraz neydi? Bunlar bir kere hükümdarlık

sembolü yani alametiydi. Bir hükümdarın hükümdar olduğunu gösteren özelliklerdi. Traz Abbasi halifesi tarafından Türk

İslam hükümdarlarına gönderilen üzerinde hükümdarın isminin, unvanının yazılı olduğu özel süslü elbiselerdi. Bu Tras

kelimesi önemliydi. Hilat da halife tarafından hükümdara gönderilen hediyelere verilen isimdi. Mesela bu

hediyelerin içerisinde külah, kemer, kılıç, para, bayrak yani sancak gibi malzemeler vardı. Bunun dışında çetir

saltanat şemsiyesi hutbe cuma namazında, bayram namazında hükümdarın isminin zikredilmesiydi. Menşur da Abbasi

halifesinin Türk hükümdarları tahta çıktığı zaman onu onaylaması, onay vermesi anlamına geliyordu. Bunun

dışında canlarım burada Türk İslam dünyasında önemli edebi eserler var. Bunlara dikkat edelim. Bu edebi

eserlerin hepsi de Karahanlı Devleti döneminin edebi eserleridir. Soru soru değeri taşıyor burası. Bakın,

Kutadubilik Türklerin İslamiyet'ti benimsemesinin ardından kaleme alınan ilk eserdir. Yusuf Has Hacip tarafından

yazılmıştı. Mutluluk veren bilgi anlamına geliyordu. Buna dikkat edersiniz siyasetname özelliği

gösteriyordu. Yani devlet adamlarına siyasi bilgiler veriyordu, öğretiyordu. Bu açıdan önemliydi. Demek ki bunlar

arasında ilk yazılan Kutadgu Biliktir. Peki hangi hükümdara sunulmuştur? Bu ÖSYM sorusuydu. Hatırla. Karahanlı

hükümdarı Uluğu Karabğra Han'a sunulmuştu. Buna dikkat. Divan-ı Lügati Türk canlarım Kaşkarlı Mahmut tarafından

yazılan bir sözlüktü. Hatırlayın. Burada Araplara Türk dilini öğretme amacı vardı ve Türk dilinin gelişimi, Arap dili

altında ezilmemesi için yazılmış bir eserdi. Bu açıdan önemli. Hatta Türk Dünyası haritasına da yer vermiş.

Kaşkarlı Mahmut burada. Atabetül Hakaik Edip Ahmet Yükneki'nin eseriydi. Divan-ı Hikmet de Hoca Ahmet Yesevi'nin tasavvuf

eseriydi. Zaten Türk tarihinin ilk edebi eseri tasavvuf anlamında Divan-ı Hikmetti. Buna dikkat edersiniz. Büyük

Selçuklu'da ne bilmemiz lazım? Bir kere atası dedesi Selçuk Bey. E Selçuklular Oğuzların üçok koluna, kınıık boyuna

mensuptu. Yani Büyük Selçuklu Devleti de Türkiye Selçuklu Devleti de Oğuzlardan kınık boyundan gelmekte zaten akrabalar.

Selçuk Bey öncülüğünde Cent kentine gelmiş Oğuzlar ve burada İslamiyet'ti benimsemişler. Ama 105-1021 yılları

arasında Selçuklularda Çağrı Bey var. Önemli bir komutan. Tuğrul Bey'in kardeşi. O Anadolu'ya böyle keşif

seferleri yapmış. Anadolu'da ne var ne yok bir bakmış. Sonra canlarım Büyük Selçuklu bir kurulsun. Ne yapsınlar?

Anadolu'ya gelip Anadolu'yu ele geçirsinler. Onun için önce kurulmaları lazım. Büyük Selçuklu üç önemli savaşın

ardından kuruluyor. Bak Nesa, Serahs ve Dandanakan savaşları. Bu üç savaşı da Büyük Selçuklu Gaznelilere karşı Tuğrul

Bey öncülüğünde kazanmış ve Dandanakan Savaşı'nın ardından Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştu. Bak Büyük Selçuklu

Devleti önemli başkentler kullanmıştı. İsvahan, Rey, Nişabur, Merv kentleri Büyük Selçuklu'nun önemli

başkentleriydi. Fasinler Savaşı Büyük Selçuklu ile Bizans arasında yapılan ilk önemli savaştı. Büyük Selçuklu Tuğrul

Bey öncülüğünde bu savaşı Doğu Roma'a yani Bizans'a karşı kazanmıştı. Bunun dışında canlıların Bağdat seferini çok

önemseyelim. O dönem Tuğrul Bey ülkeyi yönetiyor. Hükümdar ve Abbasi halifesi o dönemde Güeyhoğulları tarafından

sıkıştırılmış. Biliyorsunuz aralarında mezhep farklılıkları var. Abbasiler Sünni, Şii, Üveyhoğulları adından belli

Şii bir devlet. Mezhep farklılıkları var. Üveyhoğulları Abbasiye halifesini sıkıştırınca Abbasiye halifesi Tuğrul

Bey'den yardım istemiş. Bak biraz önce Gazneli Mahmut'tan yardım istemişti. Neyse Tuğrul Bey gidiyor

Üveyhoğullarının elinden Abbasileri kurtarıyor. Nasıl kurtarıyor? Bak Bağdat'a giriyor. Büyhoğullarının

başkentini yakıp yıkıyor, ele geçiriyor ve Büyhoğullarına son veriyor. O yüzden Tuğrul Bey'e hangi unvan gelecek?

Doğunun ve batının sultanı unvanı. Bunu asla unutmayacaksınız. Bu gerçekten önemli. Artık İslamiyet'in koruyuculuğu,

siyasi anlamda, askeri anlamda temsilcisi artık Büyük Selçuklu Devleti oldu. Bak halifelik hala Abbasilerde

dini temsilci onlar. Ama özellikle altını çiziyorum. İslamiyet'in koruyuculuğu, siyasi ve askeri gücü

artık Selçuklu devleti bu açıdan önemli. Alpaslan gelecek başa. Alpaslan döneminde Ani Kalesi Hristiyanlardan

alınıyordu ve Alpaslan Ebülfet unvanını kullanıyordu. Bu unvanları ekrana yansıtıyorum. Oradan incelersiniz.

Alparslan daha sonra 1071 yılında Malazgir Savaşı'nı kazanacak. Doğu Roma, Bizans'tan bu savaş sonucunda Doğu

Anadolu hakimiyetini ele geçirecek. Hatta bu Malazgir savaşı kazanıldıktan sonra İslam ülkelerinin sultanı unvanını

kullanacak Sultan Alparslan. Bu açıdan çok önemli. Peki Malazgir Savaşı ne zaman yapıldı? 26 Ağustos 1071

tarihinde. Bu savaş Büyük Selçuklu ile Bizans arasında yapıldı. Ama bu savaşta Gürcüler, Ermeniler Bizans'ın yanında.

Hatta Uzlular Peçeneklerde ilk başta Bizans'ın yanındaydı ama taraf değiştirmişlerdi ve Selçuklu saflarına

katılınca bu savaş kazanılmıştı. Büyük Selçuklu bu savaşta Turan taktiğini uyguladı. Savaşı kazandı. Romen diojeni

esir etti. Bu çok önemliydi. Daha sonra serbest bıraktı. Bize Malazgir Savaşı'nın sonuçları sorulabilir. Bak

bir kere Anadolu'da Türkleşme ve İslamlaşma dönemi artık başladı. Yani Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.

Anadolu'da Türkleşme, Müslümanlaşma süreci artık başladı. Anadolu Türklerinin eline geçince Anadolu'dan

Türkleri atmak ve İslamlaşmayı durdurmak amacıyla Haçlı seferleri başlatıldı. Bu çok önemli. Alparsan'ın komutanları

tarafından fethedilen yerler fethedenlerin olacakları anlayışıyla yani kılıç hakkı olarak Anadolu'yu ne

yaptı? Komutanlarına verdi ve Anadolu'da 1. Beylikler dönemi başladı. Buna dikkat edin. Malazgir Savaşı'nın ardından

hatırlayın. Çakabeyli, Danışmentliler, Mengücekliler, Artuklular, Saltuklular gibi devletler kurulmuştu. Demek ki

Anadolu'da 1. Beylikler dönemi Malazgir Savaşı'ndan sonra başlamış. Melikşah dönemi devletin en güçlü dönemidir.

Melikşah döneminde hatırlarsanız Hasan Sabbah ve Batınilik tarikatı devlete çok zarar vermişti. Bu dönemde sınırlar

genişledi. Güçlü bir dönem yaşanıyor ama Hasan Sabah'la Batınilerle mücadele edemiyor Büyük Selçuklu. Büyük

Selçuklu'nun yıkılma sürecinde özellikle 1141 katvan savaşı etkili olmuştu. Moğolların Kara Hitay devleti geldi.

1141 katvan savaşıyla Büyük Selçuklu'yu yıktılar. Büyük Selçuklu'nun yıkılmasında geleneksel veraset anlayışı

etkilidir. Yani ülke hükümdar ve ailesinin ortak malı sayıldığı için taht kavgaları yaşanıyordu. Bu devletin

yıkılmasında etkili. Batınilerin ya da Şii Fatimilerin ya da Şiilik propagandası yapan devletlerin

Selçuklu'ya zararı yıkılmasında etkili. Abbasiler Selçuklu'ya zarar vermişler. Bak Selçuklu onları korurken,

İslamiyet'ti korurken, Abbasiler gücü kaybetmenin etkisiyle Selçuklu'nun aleyhine faaliyetlerde bulunmuşlar.

Oğuzlar yani Türkmenlerin isyanları Selçuklu'nun yıkılmasında etkili. Bir de atabeylik sistemi var Büyük Selçuklu'da.

Böyle hükümdar çocuğunu yani hükümdarlar çocukları olan Melikleri Atabeylerle Taşra'ya gönderiyor. Tecrübe kazansın

diye. Ama atabeylere, Meliklere çok geniş yetkiler vermiş Selçuklu. Bu da merkeze karşı isyan etmelerine ve

devletin merkezi otoritesinin kaybolmasına sebep olmuş. Büyük Selçuklu yıkılınca tabii bir sürü devlet ortaya

çıktı. Irak Selçukluları bunların hepsi yıkılınca çıkmıyor. Yıkılmadan önce ortaya çıkanlar da var. Irak seluları,

Kirman, Suriye, Türkiye Selçukluları ortaya çıkan devletler. Bir de atabeylikler var. Şam Atabeyliği, Musul

ve Halep Atabeyliği, Azerbaycan ve Fars atabeylikleri Büyük Selçuklu'nun merkezi idaresinin kaybolmasıyla ortaya çıkan

devletlerdir. Divan-ı saltanat kavramı çok önemli. Büyük divan. Divan-ı Saltanat Büyük Selçuklu'nun resmi

işlemlerini görüştüğü, karar aldığı büyük divandı. Ve bunun alt birimleri vardı. Mesela Divan-ı istifa ne

yapıyordu? devletin mali işlerinden sorumluydu ve bunun sorumlusu müstevfiydi. Bakıyorum divan-ı işraf

mali ve idari işleri teftiş eden, denetleyen divandı. Ve bunun sorumlusu Divan-ı İşrafta müşrif vardı. İşraf

müşrif. Divan-ı İşraf'ın sorumlusu müşrif. Devletin askeri işleriyle ilgilenen divan divan-ı arızdı.

Sorumlusu Arzül Ceyş ya da emiri-i Arız demiştik. Divan-ı Berit Büyük Selçuklu'da posta haberleşme işlerinden

sorumlu. Divan-ı Mezalim'de ne yapıyordu? Yüksek mahkeme özelliği gösteriyordu ve bir karar alındıysa,

kadı bir karar verdiyse, bu karar tartışılıyorsa hemen büyük divan yani sultan başkanlığında toplanacak divan-ı

mezalime getirilirdi. Mesele görüşülürdü. Sultan kararını verir ve o karar temyiz edilemez, değiştirilemezdi.

Buna da dikkat. Kadı deyince Türk İslam devletlerinde hukuktan sorumlu mahkemelerde davalara bakar ve karar

verirdi. Burada Selçuklu ordusunda merkez kuvvetlerde gulamanı saraya dikkat edin. Şöyle düşünün canlarım.

Gulam ordusu. Gulam kelimesini duyunca savaşlarda elde edilmiş esirlerden kurulan ordu aklımıza gelsin. Tamam mı?

Savaşıyorsun, düşmanı yendin. Orada küçük yaşta çocukları alıyorsun ve ordu yapında kullanıyorsun, yetiştiriyorsun.

Hatta gulam hane denilen bir yer var. Orada yetiştiriyorsun buna. Dikkat edersiniz ilk kez ikdi. Haz. Ömer

döneminde uygulanmıştı. Ama bunu toprak sistemi ve askeri yönleri ile birlikte kullanan Büyük Selçuklu Devleti olmuş.

İkta toprakları hizmetlerinin karşılığında valilere, komutanlara kullanım hakkı bırakılan topraklardı ve

bu topraklarda devlete bedava asker yetiştiriliyordu. Bu iktidar sisteminin uygulanmasında da vezir Nizami Mülk'ün

çok büyük katkıları vardı canlarım. Vezir Nizami-ı Mülk Büyük Selçuklu'da hem Alpaslan'a hem de Melikşah'a

vezirlik yapan çok önemli bir adamdır. Siyasetname adlı eseri vardı. Bir de Nizamiye Medreselerinin kurucusu öncüsü

vezir Nizamül Mülktü. Bu adam da Hasan Sabbah'ın tarikatı tarafından suikastle öldürülmüş bir adamdı. İkta sistemi ile

ilgili gelebilecek soru tarzı ikda sisteminin faydaları olacaktır. İkta sistemi uygulanınca ne olacak? Topraklar

boş kalmayacak. Üretim yapılacak. Hazineden hiç para çıkmadan hazır bir ordu ikta ordusu kurulacak ki Osmanlı

Devleti'nde bu tımarlı spaylar tımar ordusu olarak geçiyor. Taşra'da bu askerler devlet adına devlet otoritesini

sağlayacak, isyanları bastıracak ve merkezi otorite bu sistemden dolayı güçlenecek. Vergilerin toplanması

kolaylaşacak. Bu sisteme lütfen dikkat edelim. Önemliydi. Peki Nizamiye Medreseleri neden açılmıştır? Devlet

memuru yetiştirmek amacıyla ve devlete zarar veren tarikatların faaliyetlerini engellemek amacıyla açılmıştır. Buna

dikkat edin. Ömer Hayyan, Büyük Selçuklu Devleti döneminde yaşıyordu. Celali takvimini Melikşah'ın isteği üzerine

hazırlamıştı ve Celali takvimi Sultan Melikşah'a sunulmuştu. Çok çok önemli bir gelişme. Bakın kafanız karışmasın

diye ben burada toplu bir şekilde medreseleri yazdım. Bunu not almanı istiyorum. İlk Türk İslam Medresesi

sorulursa Karahanlılar döneminde Semerkant Medresesi. Peki Büyük Selçuklu Devleti'ndeki ilk medrese dersem Nişabur

Medresesi diyorsun. Büyük Selçuklu'da tabii ki en önemli medrese Nizamiye. Anadolu'da yaptırılan ilk medrese eee

danışmentler tarafından Tokat Niksar'da yaptırılan Yağasan Medresesi. Türkiye Selçuklu Devleti'nde ilk medrese Kayseri

Koca Hasan. Ama Osmanlı Devleti'nde ilk medrese hangi şehirde inşa edildi? ÖSYM sorusu İznik kentinde. Bunlara dikkat.

Bunların notunu alırsınız. Gelelim 1. Beylikler dönemine. Bir kere Malazgir Savaşı kazanılmıştı. Malazgir Savaşı'nın

kazanılmasının ardından Anadolu'da 1. Beylikler dönemi başladı. İlk kurulan beylik canlılarım hangisi dersem

Saltuklular dersiniz. Bunların kuruldukları yerleri bilmemiz gerekiyordu. Saltuklular tam olarak bu

Erzurum, Kars, Pasinler, Oltu yani Anadolu'da kuzeydoğu bölgelerinde kurulmuş ve ilk kurulan Beylik Selularda

zaten kuruldukları bölge itibariyla Ermenilerle, Gürcülerle mücadele ediyordu. Saltulardan birkaç tane önemli

eser var. Mesela üç tepsi mama olarak kodlayabilirsiniz. Bunu ben ekran görüntüsü olarak yansıtırım. Üç

kümbetler, tepsi minare, Mama Hatun Kümbeti ya da külliyesi deyince Saltukların eserleriydi. Mengücekler

neredeydi? Divri, Erzincan, Kemah bölgelerindeydi. Mengücekliler günümüze kadar ulaşan çok önemli bir eser

bıraktılar. Divri Ulu Cami, Darü Şifası. Canlarım, UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası listesinde olan bir eserdir.

Sakın sakın unutmayın. Danışmentler aralarında en güçlü olan beylikti. Sivas, Kayseri, Tokat, Amasya, Çankırı,

Elbistan'a kadar sınırlarını genişletmiş bir devlet. E Anadolu Selçuklu yani Türkiye Selçuklularını en çok uğraştıran

danışmentlerdi. Anadolu'da ilk medreseyi bunlar yaptı. Tokat, Niksar, Yağıbasan Medresesi önemli bir medrese. Artuklular

aralarında en uzun yaşayan Beylikti. Bak Diyarbakır'daki Ulu Cami ve özellikle söylüyorum Malabadi köprüsüne çok dikkat

edin. En ünlü eserleri buydu. Çaka Beyliği Türk tarihinde denizciliği başlatmıştı ve Çaka Beyliği'nin kuruluşu

günümüz Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluşu olarak kabul ediliyordu. Buradan hemen bir inceleyin.

Bakın Saltuklular nerede? Erzurum, Kas çevresi. Mengüçekliler, Erzincan, Kemah, Divri. Danışmentliler yayılma alanı.

Burada küçük göründüğüne bakmayın. En geniş sınırlara ulaşan 1. Beyliklerde Danışmentler. Artuklular Mardin, Hasan,

Kef, Batman bölgesinde. Çaka beyliği zaten İzmir çevresinde. Peki bu beylikler kurulursa ne olur? Anadolu'yu

Türkleştirirler, Müslümanlaştırırlar. Anadolu'yu haçlılara karşı korurlar. Anadolu'da imar faaliyetleri yaparlar.

Camiler, medreseler, imarethaneler yani aşevleri yaparlar. Hemen devam ediyorum canlılarım. Benim için zor oluyor böyle

her şeyi değinerek tekrar yapmak. Biraz yorucu olacaktır size. Bana da yorucu olacak ama içime de sinmiyor. Böyle

bakın buna dikkat edin deyip de bir iki sayfa atlamak açıkçası içime sinmiyor. Mümkün olduğu kadar her şeye değinmeye

çalışayım. Bakın Türkiye Selçuklu Devleti kurulsun. 1077 yılında İznik Bizans'tan, Doğu Roma'dan alınmış ve

Türkiye Selçuklu Kutalmış oğlu Süleyman Şah tarafından kurulmuştur. Çok önemli bir bilgi. Türkiye Selçuklu'nun kurucusu

sorulabilir. Nerede kurulduğu da sorulabilir. Bunlara dikkat edersiniz. 1. Kılıç Aslan döneminde canlarım

Türkiye Selçuklu Devleti başkentini 1. Haçlı seferinden dolayı değiştirmek zorunda kaldı. Ne oldu? Başkent

İznik'ten 1. Haçlı seferinden dolayı Konya kentine taşınmıştı. Bu çok önemli bir bilgi. Miriya Kefolon Savaşı ik

Kılıç Aslan döneminde Bizans'ın yenilgiye uğratıldığı savaştır. Bu Miri Kefolon savaşı kazanılınca Anadolu'dan

Türklerin atılamayacağı kesinleşmişti. Bu çok önemliydi. Kılıç Aslan ölmeden önce ülkesini 11 oğlu arasında pay

ediyordu. Geleneksel Türk veraset anlayışında zaten ülke hükümdar ve ailesinin ortak malı anlayışı geçerli

olduğu için böyle bir hakkı var. Çocuklarına pay etti. Taht kavgasını istemedi. Yaşanmasın dedi. Ama taht

kavgası hiçbir zaman Türklerde son bulmuyor. Türkiye Selçuklu hükümdar unvanı olarak Fars kültürünün etkisinde

kaldığı için Key Kubat, Key Hüsrev, Key Kavus gibi unvanlar kullandı. Bunlara dikkat edersiniz. Naibi saltanat ya da

niyabet-i saltanatı bilmen lazım. Türkiye Selçuklu Devleti'nde hükümdarın başkentte olmadığı zamanlarda toplanan